મુંબઈ / મોસ્કો: ભારતીય સિનેમાના મહાન 'શોમેન' અને ગ્લોબલ આઇકન રાજ કપૂરની આજે 14 ડિસેમ્બરના રોજ 101મી જન્મજયંતિ છે. એક એવા દિગ્ગજ કલાકાર જેમણે માત્ર પોતાના અભિનયથી જ નહીં, પણ દૂરંદેશી દિગ્દર્શન દ્વારા પણ ભારતીય ફિલ્મોને વિશ્વના નકશા પર મૂકી દીધી. રાજ કપૂરની ફિલ્મોએ ખાસ કરીને રશિયા (તત્કાલીન સોવિયત યુનિયન)માં જે સફળતા મેળવી તે એક સિનેમેટિક દંતકથા છે. એક સમયે, તેમને રશિયામાં બોલિવૂડના સૌથી મોટા સ્ટાર તરીકે જોવામાં આવતા હતા. તેમની ફિલ્મો ભારતીય સંસ્કૃતિ, સંગીત અને સામાન્ય માણસની સંવેદનાઓને સરહદો પાર લઈ ગઈ.

રશિયામાં રાજ કપૂરની લોકપ્રિયતાનો પાયો 1950માં રિલીઝ થયેલી તેમની ક્લાસિક ફિલ્મ 'આવારા' દ્વારા નંખાયો હતો. આ ફિલ્મ, જેમાં તેમણે નરગિસ સાથે અભિનય કર્યો હતો અને તેનું દિગ્દર્શન પણ પોતે જ કર્યું હતું, તે ભારતમાં રિલીઝ થયાના ચાર વર્ષ પછી, 1954માં રશિયામાં રિલીઝ થઈ હતી. ફિલ્મે ત્યાં જબરદસ્ત કમાણી કરી હતી અને તેના ગીતો આજે પણ યાદ કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને, 'આવારા'નું ગીત "સર પે લાલ ટોપી રુસી" રશિયન લોકોમાં એટલું લોકપ્રિય થયું કે, તે બંને દેશો વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક સંબંધોનું પ્રતીક બની ગયું. આ ફિલ્મની રશિયામાં આશરે 6 કરોડ 40 લાખથી વધુ ટિકિટો વેચાઈ હતી, જે તે સમયનો એક વિક્રમજનક આંકડો હતો.

'આવારા'ની અપાર સફળતા પછી રાજ કપૂરનો ક્રેઝ રશિયામાં એક અલગ જ સ્તરે પહોંચી ગયો હતો. તેમની લોકપ્રિયતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે જ્યારે તેમને રશિયાની મુલાકાત લેવાની તક મળી, ત્યારે તેમની પાસે વિઝા નહોતા, તેમ છતાં તેમને દેશમાં પ્રવેશવાની વિશેષ મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. તેમને જોવા માટે એરપોર્ટ પર હજારોની સંખ્યામાં ચાહકો ઉમટી પડ્યા હતા, જે તેમના પ્રત્યેના રશિયન લોકોના પ્રેમ અને જુસ્સાને દર્શાવે છે. રશિયાના લોકોએ રાજ કપૂરને માત્ર એક કલાકાર નહીં, પણ પોતાનામાંથી એક તરીકે અપનાવ્યા હતા.

રાજ કપૂરને માત્ર 'ભારતના ચાર્લી ચેપ્લિન' કહેવાતા નહોતા, પરંતુ તેમણે ખરેખર ચાર્લી ચેપ્લિનના કરુણ-કોમેડી પાત્રથી પ્રેરણા લીધી હતી. તેઓ બાળપણથી જ ચેપ્લિનની ફિલ્મો સાથે ભાવનાત્મક રીતે જોડાયેલા હતા, ખાસ કરીને એવા પાત્ર સાથે જે ઘરવિહોણું હોય. આ જ સંવેદનાને તેમણે ભારતીય સંદર્ભમાં 'આવારા', 'શ્રી 420' અને 'મેરા નામ જોકર' જેવી તેમની મહાન ફિલ્મોમાં વણી લીધી હતી. રાજ કપૂરે એક સામાન્ય માણસના દુઃખ, સપના અને સંઘર્ષને પડદા પર જીવંત કરીને માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ રશિયા જેવા દેશોના પ્રેક્ષકોના દિલમાં પણ કાયમી સ્થાન બનાવ્યું.