મુંબઈ ભારતીય સિનેમાના આરંભિક સુવર્ણયુગમાં અભિનય, લેખન, દિગ્દર્શન અને ફિલ્મ નિર્માણ—ચારેય ક્ષેત્રે પોતાની આગવી ઓળખ ઊભી કરનાર કિશોર સાહુની આજે ૪૬મી પુણ્યતિથિ છે. ‘જીવન પ્રભાત’થી અભિનય શરૂ કરનાર સાહુએ ‘નદિયા કે પાર’, ‘દિલ અપના ઔર પ્રીત પરાઈ’, ‘ગૃહસ્થી’ અને ‘પુષ્પાંજલિ’ જેવી યાદગાર ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું. ‘ગાઇડ’માં વહીદા રહેમાનના પતિ માર્કોની તેમની ભૂમિકા આજે પણ સિનેપ્રેમીઓના સ્મરણમાં જીવંત છે.

 

ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં કેટલાક કલાકારો એવા થયા છે, જેમને માત્ર પડદા ઉપરની ભૂમિકાઓથી ઓળખી શકાય તેમ નથી. તેઓ પોતે જ એક સંપૂર્ણ ફિલ્મ સંસ્થા સમાન હતા. અભિનેતા, વાર્તાકાર, પટકથા લેખક, દિગ્દર્શક અને નિર્માતા તરીકે ચાર દાયકાથી વધુ સમય સુધી સક્રિય રહેલા કિશોર સાહુ આવા જ વિરલ સિનેસર્જક હતા.

 

કિશોર સાહુનો જન્મ તા. ૨૨ નવેમ્બર, ૧૯૧૫ના રોજ હાલના છત્તીસગઢના રાજનાંદગાંવમાં થયો હતો. તેમણે નાગપુર યુનિવર્સિટીમાંથી સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. વિદ્યાર્થીકાળથી જ તેઓ નાટ્યપ્રવૃત્તિ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા હતા. અભિનય કરવા ઉપરાંત નાટકો લખવા અને તેનું દિગ્દર્શન પણ કરતા હતા. દેશની સ્વતંત્રતાની ચળવળમાં પણ તેમણે ભાગ લીધો હોવાનું નોંધાયું છે.

 

આકર્ષક વ્યક્તિત્વ અને અભિનય પ્રત્યેના લગાવને કારણે મિત્રોએ તેમને મુંબઈ જઈ ફિલ્મોમાં નસીબ અજમાવવાની સલાહ આપી હતી. મુંબઈમાં તેમની મુલાકાત અશોકકુમાર સાથે થઈ. અશોકકુમારે તેમનો પરિચય બોમ્બે ટોકીઝના હિમાંશુ રાય સાથે કરાવ્યો. હિમાંશુ રાયે કિશોર સાહુને વર્ષ ૧૯૩૭ની ‘જીવન પ્રભાત’માં દેવિકા રાની સામે મુખ્ય અભિનેતા તરીકે તક આપી. પ્રથમ ફિલ્મ સફળ રહી હોવા છતાં તેમનું મન માત્ર અભિનય સુધી સીમિત રહેવા તૈયાર નહોતું.

 

પોતાની ફિલ્મ નિર્માણ સંસ્થા ઊભી કરી

 

કિશોર સાહુએ પોતાની ફિલ્મ નિર્માણ સંસ્થા શરૂ કરી અને વર્ષ ૧૯૪૦માં ‘બહુરાની’નું નિર્માણ કર્યું. જાતિભેદ અને અસ્પૃશ્યતા જેવા સામાજિક વિષયને સ્પર્શતી આ ફિલ્મને તે સમયના વિવેચકોએ વખાણી હતી. એ જ વર્ષે તેઓ ‘પુનર્મિલન’માં સ્નેહપ્રભા પ્રધાન સાથે જોવા મળ્યા હતા.

 

વર્ષ ૧૯૪૨માં આવેલી ‘કુંવારા બાપ’થી તેમણે દિગ્દર્શક તરીકે આગવું સ્થાન મેળવ્યું. આ ફિલ્મમાં તેઓ મુખ્ય અભિનેતા પણ હતા. ફિલ્મને વર્ષ ૧૯૪૩ની શ્રેષ્ઠ ભારતીય ફિલ્મોમાં સ્થાન મળ્યું હતું. ‘રાજા’માં તેમણે પોતાની રોમેન્ટિક છબીથી સાવ અલગ આક્રોશપૂર્ણ પાત્ર ભજવી પોતાની અભિનયક્ષમતા સાબિત કરી હતી. ‘વીર કુણાલ’ને પણ વ્યાપારી રીતે મોટી સફળતા મળી હતી. કિશોર સાહુએ વર્ષ ૧૯૩૭થી ૧૯૮૦ દરમિયાન ૨૨ જેટલી ફિલ્મોમાં અભિનય અને વર્ષ ૧૯૪૨થી ૧૯૭૪ દરમિયાન ૨૦ ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું. રાજનાંદગાંવ જિલ્લા પ્રશાસનનો સત્તાવાર જીવનપરિચય

 

‘નદિયા કે પાર’એ સર્જ્યો સફળતાનો ઇતિહાસ

 

વર્ષ ૧૯૪૮માં કિશોર સાહુએ દિલીપકુમાર અને કામિની કૌશલને લઈને ‘નદિયા કે પાર’ બનાવી હતી. ભોજપુરી પરિવેશ, લોકજીવન અને કરુણ પ્રેમકથાને રજૂ કરતી આ ફિલ્મ તે વર્ષની સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ભારતીય ફિલ્મોમાં છઠ્ઠા ક્રમે રહી હતી. ફિલ્મની વાર્તા, પટકથા, નિર્માણ અને દિગ્દર્શનની જવાબદારી કિશોર સાહુએ જ સંભાળી હતી. આ ફિલ્મે દિલીપકુમાર અને કામિની કૌશલની લોકપ્રિયતાને નવી ઊંચાઈ આપી હતી.

 

‘શરારત’, ‘સિંદૂર’, ‘સાજન’, ‘સાવન આયા રે’, ‘કાલી ઘટા’, ‘હેમ્લેટ’, ‘કિસ્મત કા ખેલ’ અને ‘બડે સરકાર’ તેમની દિગ્દર્શક તરીકેની અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મો હતી. ‘રિમઝિમ’, ‘નમૂના’, ‘બુઝદિલ’, ‘ઝલઝલા’, ‘સપના’ અને ‘હમારી દુનિયા’માં તેમણે અભિનેતા તરીકે વિવિધ પાત્રો ભજવ્યાં હતાં.

 

‘મયૂરપંખ’ને કાન્સમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન

 

વર્ષ ૧૯૫૪માં બનેલી તેમની રંગીન ફિલ્મ ‘મયૂરપંખ’ પ્રતિષ્ઠિત કાન્સ ફિલ્મ મહોત્સવની સ્પર્ધાત્મક શ્રેણીમાં સામેલ થઈ હતી. ફિલ્મમાં કિશોર સાહુ અભિનેતા, દિગ્દર્શક અને પટકથા લેખક એમ ત્રણ ભૂમિકામાં જોડાયેલા હતા. ભારતીય સિનેમાના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિસ્તરતા પ્રભાવ માટે આ નોંધપાત્ર સિદ્ધિ હતી. કાન્સ ફિલ્મ મહોત્સવનો સત્તાવાર અભિલેખ

 

વર્ષ ૧૯૬૦માં તેમણે મીનાકુમારી અને રાજકુમારને લઈને ‘દિલ અપના ઔર પ્રીત પરાઈ’નું દિગ્દર્શન કર્યું. સંવેદનશીલ પ્રેમકથા, યાદગાર અભિનય અને સુમધુર સંગીતને કારણે આ ફિલ્મને મોટી વ્યાપારી સફળતા મળી હતી. ત્યારબાદ તેમણે ‘ગૃહસ્થી’, ‘ઘર બસાકે દેખો’, ‘પૂનમ કી રાત’, ‘હરે કાંચ કી ચૂડિયાં’, ‘પુષ્પાંજલિ’ અને ‘ધુએં કી લકીર’ જેવી ફિલ્મો બનાવી હતી. ‘હરે કાંચ કી ચૂડિયાં’માં તેમની પુત્રી નૈના સાહુએ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.

 

‘ગાઇડ’ના માર્કો તરીકે અવિસ્મરણીય છાપ

 

દિગ્દર્શનની સાથે કિશોર સાહુ પસંદગીની ફિલ્મોમાં ચરિત્ર અભિનેતા તરીકે પણ સક્રિય રહ્યા. ‘કાલા પાની’, ‘લવ ઇન શિમલા’, ‘કાલા બજાર’, ‘પૂનમ કી રાત’, ‘બેટી’, ‘ગેમ્બલર’, ‘હરે રામા હરે કૃષ્ણા’ અને ‘વકીલ બાબુ’માં તેમની ભૂમિકાઓ નોંધપાત્ર રહી હતી.

 

દેવ આનંદ અને વહીદા રહેમાન અભિનીત ‘ગાઇડ’માં તેમણે રોઝીના પતિ માર્કોનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. પુરાતત્ત્વીય સંશોધનમાં ડૂબેલો, પત્નીની લાગણીઓ પ્રત્યે ઉદાસીન અને રૂઢિચુસ્ત માર્કો તેમણે એટલી અસરકારક રીતે ભજવ્યો કે પ્રમાણમાં મર્યાદિત દૃશ્યો હોવા છતાં તેમનું પાત્ર અમર બની ગયું.

 

કિશોર સાહુએ પ્રથમ લગ્ન અભિનેત્રી સ્નેહપ્રભા પ્રધાન સાથે કર્યાં હતાં, પરંતુ થોડાં વર્ષો બાદ બંને અલગ થઈ ગયાં. બાદમાં તેમણે પ્રીતિ સાહુ સાથે લગ્ન કર્યાં. સંતાનોમાં વિમલ, નૈના, મમતા અને રોહિતનો સમાવેશ થતો હતો.

 

તા. ૨૨ ઑગસ્ટ, ૧૯૮૦ના રોજ થાઇલેન્ડના બેંગકોકમાં હૃદયરોગના હુમલાથી કિશોર સાહુનું ૬૪ વર્ષની વયે અવસાન થયું. અભિનયથી માંડીને ફિલ્મના સર્જન સુધીના લગભગ દરેક ક્ષેત્રમાં પોતાની પ્રતિભા પ્રગટ કરનાર કિશોર સાહુ ભારતીય સિનેમાના એવા બહુમુખી સર્જક હતા, જેમની ફિલ્મો અને યાદગાર પાત્રો આજે પણ તેમની અવિનાશી પ્રતિભાની સાક્ષી પૂરે છે.