નવી દિલ્હી, તા.૦૨: બોલિવૂડના જાણીતા ડાયરેક્ટર ઇમ્તિયાઝ અલીની નવી ફિલ્મ "મૈં વાપસ આઉંગા" હાલમાં ભારે ચર્ચામાં છે. આ ફિલ્મમાં દિગ્ગજ અભિનેતા નસીરુદ્દીન શાહના વયોવૃદ્ધ પાત્ર માટે 'સરગોધા' નામનું શહેર માત્ર નકશા પરનું કોઈ સ્થાન નથી, પણ તેમનું વતન છે. આ એવું શહેર છે જેને તેઓ ક્યારેય મનથી છોડી શક્યા નથી. વર્ષ ૧૯૪૭ માં ભારતના ભાગલાના કારણે લાખો પરિવારો ઉજડી ગયા, તે સમયે અધૂરા રહી ગયેલા એક વચનની અને પોતાના ઘર તરફ પાછા ફરવાની ઝંખના આ ફિલ્મની વાર્તાનું મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ છે. પરંતુ ઘણા દર્શકો માટે એ આશ્ચર્યજનક બાબત હશે કે ફિલ્મમાં જે સરગોધાનો ઉલ્લેખ છે તે કોઈ કાલ્પનિક જગ્યા નથી, પરંતુ એક અત્યંત વાસ્તવિક શહેર છે અને તેનો ઇતિહાસ પણ ફિલ્મની સ્ક્રીન જેટલો જ રસપ્રદ છે.
એક હિન્દુ સંન્યાસીના નામ પરથી પડ્યું શહેરનું નામ
લાહોર કે મુલતાન જેવા સદીઓ જૂના ઐતિહાસિક શહેરોની સરખામણીએ સરગોધા પ્રમાણમાં નવું અને યુવાન શહેર છે. સરગોધા જિલ્લાના સત્તાવાર ઇતિહાસ અનુસાર, વર્ષ ૧૯૦૩ માં બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન 'લોઅર ઝેલમ કેનાલ કોલોની પ્રોજેક્ટ' હેઠળ આ શહેરની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો હેતુ અવાવરુ જમીનને આયોજિત કૃષિ વસાહતમાં બદલવાનો હતો. સ્થાનિક વહીવટીતંત્રના જણાવ્યા મુજબ, 'સરગોધા' શબ્દ પંજાબી ભાષાના 'સર' (જેનો અર્થ તળાવ થાય છે) અને 'ગોધા' પરથી બન્યો છે. અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે, અહીં એક તળાવના કિનારે 'ગોધા' નામના એક પવિત્ર હિન્દુ સાધુ રહેતા હતા, જેમના નામ પરથી આ આખા વિસ્તારનું નામ સરગોધા પડ્યું. જોકે, કેટલાક વિદ્વાનો આ નામને સંસ્કૃતના 'સ્વર્ગધામ' શબ્દ સાથે પણ જોડે છે, પરંતુ સાધુ અને તળાવવાળી વાર્તા સૌથી વધુ સ્વીકૃત છે.
૧૯૪૭ ના ભાગલાનું દર્દ અને બદલાયેલું નસીબ
૧૯૪૭ ના ભાગલા પહેલા સરગોધા અવિભાજિત પંજાબની વૈવિધ્યસભર સંસ્કૃતિનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ હતું. અહીં હિન્દુ, શીખ અને મુસ્લિમ સમુદાયો સદીઓથી એકબીજા સાથે પ્રેમથી રહેતા હતા, સમાન બજારો અને શાળાઓ વહેંચતા હતા. પરંતુ દેશના ભાગલા થતાં જ રાતોરાત બધું બદલાઈ ગયું. સરગોધાએ ઇતિહાસનું સૌથી મોટું અને ભયાનક માનવ સ્થળાંતર જોયું. પેઢીઓથી વસેલા હિન્દુ અને શીખ પરિવારોએ સાંપ્રદાયિક હિંસાના ડરે પોતાનું સર્વસ્વ છોડીને ભારત તરફ ભાગવું પડ્યું, જ્યારે ભારત તરફથી આવેલા મુસ્લિમ શરણાર્થીઓ અહીં સ્થાયી થયા. ઘરો ત્યજી દેવાયા અને વ્યવસાયો બદલાઈ ગયા. ફિલ્મ "મૈં વાપસ આઉંગા" નુકસાન અને વિરહની આ જ કાચી સંવેદનાઓને પડદા પર લાવે છે.
'પાકિસ્તાનનું કેલિફોર્નિયા' અને 'ગરુડનું શહેર'
બ્રિટિશ કાળની નહેર સિંચાઈ પદ્ધતિના કારણે સરગોધાની જમીન અત્યંત ફળદ્રુપ છે. આજે આ પ્રદેશ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેના સ્વાદિષ્ટ 'કિન્નુ' (એક પ્રકારના નારંગી) ના બગીચાઓ માટે પ્રખ્યાત છે. વિશ્વભરમાં મોટા પાયે સાઇટ્રસ ફળોની નિકાસ કરવાને કારણે સરગોધાને "પાકિસ્તાનનંા કેલિફોર્નિયા" પણ કહેવામાં આવે છે (રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં વેદાંગ રૈનાનું ઉપનામ પણ કિન્નુ છે).
કૃષિ ઉપરાંત આ શહેરનો લશ્કરી ઇતિહાસ પણ બહુ મજબૂત છે. બ્રિટિશરોએ તેની ભૌગોલિક સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને અહીં એરફિલ્ડ બનાવ્યું હતું, જે આજે પાકિસ્તાન એરફોર્સના સૌથી મહત્વના એરબેઝ પૈકીનું એક છે. આ સૈન્ય મહત્વના કારણે જ સરગોધાને "ગરુડનું શહેર" (City of Eagles) નું બીજું ઉપનામ મળ્યું છે.
ભલે સમય સાથે આ શહેર ઘણું બદલાઈ ગયું હોય, પરંતુ ભારત અને પાકિસ્તાનના લાખો પરિવારો માટે સરગોધા આજે પણ સરહદો પાર રહી ગયેલા ઘરો, તૂટેલી મિત્રતા અને પેઢીઓ જૂની ક્યારેય ન ભૂલાનારી યાદોનું પ્રતીક છે.