મહાત્મા ગાંધીના પ્રપૌત્ર તુષાર ગાંધીએ રાજ્ય સરકારના સાબરમતી આશ્રમ પુનર્વિકાસ પ્રોજેક્ટને સમર્થન આપતા ગુજરાત હાઈકોર્ટના 2022ના ચુકાદાને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો છે. અરજી મુજબ, ₹1,200 કરોડનો પ્રોજેક્ટ આશ્રમની સરળતાને ભૂંસી નાખશે અને તેને ગાંધીવાદી મૂલ્યોથી દૂર રાજ્ય-નિયંત્રિત સ્મારકમાં ફેરવી દેશે.

અરજદારે આરોપ લગાવ્યો છે કે આ પ્રોજેક્ટ ગાંધીવાદી વારસા સાથે દગો છે અને રાજ્યનું વિઝન મૂળ આશ્રમની "ભૌગોલિક સ્થિતિ બદલવા" અને તેને આધુનિક કેમ્પસમાં ફરીથી આકાર આપવાનો પ્રયાસ કરે છે જેમાં સંગ્રહાલયો, એમ્ફીથિયેટર અને ફૂડ કોર્ટનું ગાંધીવાદી વિચારમાં કોઈ સ્થાન નથી.

અરજીમાં જણાવાયું છે કે પ્રસ્તાવિત પ્રોજેક્ટ સદી જૂના આશ્રમની ભૂગોળમાં રૂ. ૧,૨૦૦ કરોડનો ફેરફાર કરશે અને તેની નૈતિકતાને ભ્રષ્ટ કરશે. આ પ્રોજેક્ટમાં ૪૦ થી વધુ સમાન ઇમારતો ઓળખવામાં આવી છે જેનું રક્ષણ કરવામાં આવશે જ્યારે બાકીની, આશરે ૨૦૦, નાશ પામશે અથવા ફરીથી બનાવવામાં આવશે.

અરજી મુજબ, વર્તમાન યોજના નિવાસી હરિજન પરિવારોને પણ વિસ્થાપિત કરશે અને ગાંધીવાદી ટ્રસ્ટોને બાયપાસ કરશે જેમણે ઐતિહાસિક રીતે આ વિસ્તારની દેખરેખ રાખી છે. આ પ્રોજેક્ટનો હેતુ પુનઃવિકાસનું કામ મુખ્યમંત્રી અને વરિષ્ઠ અમલદારોના નેતૃત્વ હેઠળની સરકાર-પ્રભુત્વ ધરાવતી સંસ્થાને સોંપવાનો છે. આ અસરકારક રીતે સરકાર દ્વારા સ્મારક પર કબજો મેળવવાનો એક કપટી પ્રયાસ છે.

આ અરજીમાં ૧૯૩૩માં ઘનશ્યામદાસ બિરલાને લખેલા પત્રમાંથી ગાંધીજીના પોતાના શબ્દો પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે જ્યાં તેમણે આશ્રમની જમીન હરિજન સેવક સંઘને ટ્રાન્સફર કરવાના પોતાના ઇરાદા સ્પષ્ટ કર્યા હતા.

મેં મિત્રો અને સહકાર્યકરોની સલાહ લીધી અને આ નિષ્કર્ષ પર આવ્યો કે આશ્રમનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ એ છે કે તેને હરિજનોની સેવા માટે હંમેશા માટે સમર્પિત કરી દેવામાં આવે. મેં આશ્રમના ટ્રસ્ટીઓ, જેઓ બહાર છે, અને સાથી સભ્યો સમક્ષ મારો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. મને કહેતા આનંદ થાય છે કે, તેમણે તેને પૂરા હૃદયથી મંજૂરી આપી છે.... ટ્રસ્ટીઓ અને મારે જે પ્રશ્ન પર વિચાર કરવાનો હતો તે એ હતો કે મેં ઉલ્લેખ કરેલા ચોક્કસ ઉપયોગ માટે મિલકત કોને ટ્રાન્સફર કરવાની છે; અને અમે સર્વસંમતિથી આ નિષ્કર્ષ પર આવ્યા કે તેને અખિલ ભારતીય હરિજન સંગઠનને અખિલ ભારતીય ઉપયોગ માટે ટ્રાન્સફર કરવી જોઈએ.

અરજદારે એવી ઘોષણા કરવાની માંગ કરી છે કે કોઈપણ પુનર્વિકાસ ૧૯૩૩ના પત્રમાં વ્યક્ત કરાયેલ ગાંધીજીની ઇચ્છાનું સખતપણે પાલન કરે અને સ્વતંત્ર ગાંધીવાદીઓ, ઇતિહાસકારો અને આશ્રમના સંરક્ષકો સાથે પરામર્શ કરીને હાથ ધરવામાં આવે - સીધા સરકારી નિયંત્રણ હેઠળ નહીં. ગુજરાત હાઈકોર્ટે સપ્ટેમ્બર 2022 માં તુષાર ગાંધીની પુનર્વિકાસને પડકારતી અરજી ફગાવી દીધી હતી.

હાઈકોર્ટે કહ્યું હતું કે સરકારના આશ્વાસનો પૂરતા હતા અને આ પ્રોજેક્ટથી સ્થળના વારસા સાથે કોઈ સમાધાન થયું નથી. તેમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું કે રાજ્યએ કોઈપણ મુખ્ય ગાંધીવાદી સંસ્થાઓ પર અતિક્રમણ કર્યું નથી અથવા તોડી પાડ્યું નથી અને આશ્રમના મેદાનમાં કોઈ વ્યાપારી પ્રવૃત્તિનું આયોજન કરી રહ્યું નથી.

જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષની અપીલ મુજબ, હાઈકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલ વાજબીપણું આ સ્થળની જીવંત ભાવના અને વારસાને અવગણે છે. અપીલમાં જણાવાયું છે કે હાઈકોર્ટે જમીની વાસ્તવિકતાઓ અથવા આશ્રમના શાસન માળખામાં ફેરફારના કાનૂની પરિણામોની તપાસ કર્યા વિના રાજ્યના મૌખિક રજૂઆતો અને સોગંદનામાઓને મહત્વ આપવામાં ભૂલ કરી હતી.

ગાંધીએ 100 થી વધુ ઇતિહાસકારો, વિદ્વાનો, સનદી કર્મચારીઓ અને ગાંધીવાદી વિચારકોના જાહેર વિરોધને પણ પ્રકાશિત કર્યો છે, જેમણે 2021 માં સરકારની યોજનાનો વિરોધ કરતા સંયુક્ત પત્ર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.

અરજદારે સુપ્રીમ કોર્ટને ગુજરાત હાઈકોર્ટના ચુકાદાને રદ કરવા અને કેસની અંતિમ સુનાવણી ન થાય ત્યાં સુધી આગળની તમામ બાંધકામ અથવા પુનર્વિકાસ પ્રવૃત્તિ પર રોક લગાવવાની વિનંતી કરી છે.

આ અરજી, જેનું સમાધાન એડવોકેટ કલીશ્વરમ રાજ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને એડવોકેટ તુલસી કે રાજ અને અપર્ણા મેનન દ્વારા દોરવામાં આવ્યું હતું, તે એડવોકેટ નિશે રાજન શોંકર દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી.