અમદાવાદ, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૫: ગુજરાત હાઈકોર્ટે 2002ના રાજ્યવ્યાપી રમખાણો દરમિયાન પ્રાંતિજ નજીક ત્રણ બ્રિટિશ નાગરિકોની હત્યાના કેસમાં છ આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કરવાના 2015ના સેશન્સ કોર્ટના આદેશને યથાવત રાખ્યો છે. આ રમખાણો ગોધરા ટ્રેન હત્યાકાંડ બાદ ફાટી નીકળ્યા હતા. હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે આ કેસમાં ટેસ્ટ આઈડેન્ટિફિકેશન પરેડ (TIP) યોજાઈ ન હતી અને ડોક આઈડેન્ટિફિકેશન 6 વર્ષના અંતરાલ બાદ પ્રથમ વખત થયું હતું. કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે આ રીતે થયેલું ડોક આઈડેન્ટિફિકેશન આરોપીઓને દોષિત ઠેરવવા માટે પૂરતું નથી.

તપાસની શરૂઆત એક અજ્ઞાત ફેક્સથી:
જસ્ટિસ એ.વાય. કોગજે અને જસ્ટિસ સમીર જે. દવેની ડિવિઝન બેન્ચે 6 માર્ચના આદેશમાં જણાવ્યું કે આ કેસની તપાસ સ્વતંત્ર પ્રત્યક્ષદર્શીના પુરાવાઓ પર આધારિત નહોતી, પરંતુ બ્રિટિશ હાઈ કમિશનને મોકલવામાં આવેલા એક "અજ્ઞાત ફેક્સ સંદેશ" પર આધારિત હતી, જેમાં આરોપીઓના નામો નોંધાયા હતા. કોર્ટે કહ્યું, "તપાસની શરૂઆત અજ્ઞાત ફેક્સ પર થઈ હતી, જેમાં PW-75 (બ્રિટિશ કોન્સ્યુલેટના અધિકારી)એ 10 શંકાસ્પદોના નામો સાથેનો ફેક્સ DGP અને તપાસ અધિકારીને મોકલ્યો હતો. આથી તપાસનો આધાર સ્વતંત્ર પુરાવા નહીં, પરંતુ આ ફેક્સ હતું."

ડોક આઈડેન્ટિફિકેશન પર સવાલ:
કોર્ટે ફરિયાદી (PW-68) અને તપાસ અધિકારીની સાક્ષીઓની સમીક્ષા કરી અને જણાવ્યું, "પ્રથમ તપાસ અધિકારીએ TIP યોજવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ તેમની જુબાનીમાં દર્શાવેલા કારણોસર તે શક્ય ન બન્યું. અમે તપાસ અધિકારીની ભૂમિકામાં કોઈ દુર્ભાવના જોતા નથી. જોકે, PW-68ની જુબાની દરમિયાન વીડિયો કોન્ફરન્સિંગથી થયેલું ડોક આઈડેન્ટિફિકેશન અને તેમના જવાબોને ધ્યાને લઈએ તો, આવું આઈડેન્ટિફિકેશન દોષ સાબિત કરવા માટે પૂરતું નથી."

કોર્ટે નોંધ્યું કે સેશન્સ કોર્ટે ફરિયાદીના પુરાવા, FIR અને તપાસ અધિકારીની સાક્ષીને ધ્યાને લઈને બચાવ પક્ષની દલીલ સ્વીકારી હતી કે સાક્ષીએ આરોપીઓનું વર્ણન ફક્ત ઊંચાઈ, કપડાં અને અંદાજિત ઉંમર પૂરતું મર્યાદિત હતું. FIRમાં પણ આરોપીઓનું વિગતવાર વર્ણન નહોતું. "આથી સેશન્સ કોર્ટે નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે આવું ડોક આઈડેન્ટિફિકેશન દોષનો એકમાત્ર આધાર ન બની શકે," એમ હાઈકોર્ટે જણાવ્યું.

6 વર્ષના ગેપ બાદ આઈડેન્ટિફિકેશન અમાન્ય:
ફરિયાદીએ વીડિયો કોન્ફરન્સ દ્વારા ડોક આઈડેન્ટિફિકેશનમાં આરોપીઓને ટોળામાંથી ઓળખ્યા હતા, પરંતુ કોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયોનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે ડોક આઈડેન્ટિફિકેશનને પુરાવા તરીકે સ્વીકારવા માટે સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. "આ કેસમાં TIP થયું નથી, PW-68 આ વિસ્તાર અને ટોળાના લોકો માટે અજાણ્યા છે, અને 6 વર્ષ બાદ પ્રથમ વખત ડોક આઈડેન્ટિફિકેશન થયું. આથી આવું આઈડેન્ટિફિકેશન આરોપીઓને દોષિત ઠેરવવા માટે પૂરતું નથી," એમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો.

ફરિયાદીની સાક્ષી પર સવાલ:
કોર્ટે ફરિયાદીની ટ્રાયલ દરમિયાન ક્રોસ-એક્ઝામિનેશનની સમીક્ષા કરી અને નોંધ્યું કે તેમણે 2008ના નિવેદનમાં સમય પસાર થવાને કારણે આરોપીઓને ઓળખવામાં મુશ્કેલીની વાત સ્વીકારી હતી. જોકે, તેમણે બચાવ પક્ષના દાવાને નકાર્યો હતો કે 2002માં તેમણે હુમલાખોરોના દેખાવ વિશે વિગતો જાહેર કરી ન હતી. ટોળા અંગે ફરિયાદીના નિવેદનની વિશ્વસનીયતા પર કોર્ટે કહ્યું, "ફરિયાદીએ જણાવ્યું કે ગાડીને 15-20 લોકોના ટોળાએ રોકી હતી, જ્યારે સ્વતંત્ર સાક્ષી PW-19 પ્રવીણ પટેલે કહ્યું કે ટોળામાં 150-200 લોકો હતા, જે તેમની ક્રોસ-એક્ઝામિનેશનમાં પણ સુસંગત છે."

FSL રિપોર્ટથી આરોપીઓ નિર્દોષ:
જોકે લાઈ ડિટેક્ટર ટેસ્ટની દલીલ કરવામાં આવી ન હતી, કોર્ટે નોંધ્યું કે FSL રિપોર્ટે તમામ આરોપી-પ્રતિવાદીઓને શંકાસ્પદોની યાદીમાંથી બાકાત રાખ્યા હતા. આથી કોર્ટે અપીલ ફગાવી દીધી અને સેશન્સ કોર્ટના નિર્દોષ જાહેર કરવાના આદેશમાં દખલ કરવાનું કોઈ કારણ ન જણાતાં તેને યથાવત રાખ્યો.

ઘટનાની પૃષ્ઠભૂમિ:
28 ફેબ્રુઆરી, 2002ના રોજ ફરિયાદી ઈમરાન મોહમદ સલીમ દાઉદ, તેમના બે કાકા સઈદ સફીક દાઉદ અને સકીલ અબ્દુલ હૈદ દાઉદ તથા ગામના એક અન્ય વ્યક્તિ મોહમદ @ નલ્લાભાઈ અબ્દુલભાઈ અસવર—તમામ બ્રિટિશ નાગરિકો—આગ્રા અને જયપુરની યાત્રા પૂર્ણ કરીને ડ્રાઈવર યુસુફ સાથે કારમાં પરત ફરી રહ્યા હતા. સાંજે 6 વાગ્યે હાઈવે પર લાકડી અને ધારિયા ધરાવતા ટોળાએ તેમની ગાડી રોકી અને હુમલો કર્યો. મુસાફરો ભાગવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ ટોળાએ મોહમદ અસવરને માથે ઈજા પહોંચાડી અને ડ્રાઈવરની હત્યા કરી, ગાડીને આગ લગાડી.

ફરિયાદીના બે કાકા ખેતરો તરફ ભાગ્યા, જ્યારે ફરિયાદી અને મોહમદ અસવર ઘાયલ થયા. પોલીસ પેટ્રોલિંગ વાને તેમને હોસ્પિટલ પહોંચાડ્યા, જ્યાં મોહમદ અસવર મૃત જાહેર થયા. બાદમાં યુકેના સંબંધીઓ, બ્રિટિશ ડેપ્યુટી હાઈ કમિશનર અને પ્રાંતિજ પોલીસે ઘટનાસ્થળની મુલાકાત લઈ હાડકાંના ટુકડા મેળવ્યા, જે ફોરેન્સિક તપાસ માટે હૈદરાબાદ મોકલાયા.

અજ્ઞાત ફેક્સથી તપાસ શરૂ:
24 માર્ચ, 2002ના રોજ બ્રિટિશ ડેપ્યુટી હાઈ કમિશનરને એક અજ્ઞાત ફેક્સ મળ્યો, જેમાં આરોપી પ્રવીણભાઈ જીવાભાઈ પટેલનું નામ અને 50-100 લોકોના ટોળાએ હત્યા કરી હોવાનો ઉલ્લેખ હતો. આના આધારે DGPને તપાસની વિનંતી કરાઈ. સુપ્રીમ કોર્ટે 2003માં નેશનલ હ્યુમન રાઈટ્સ કમિશન વિ. ગુજરાત સરકાર કેસમાં SIT રચવાનો આદેશ આપ્યો. 2008માં SITએ ફરિયાદીનું નિવેદન નોંધ્યું, અને 2009માં સેશન્સ કોર્ટે છ આરોપીઓ સામે IPCની કલમ 302 (હત્યા), 323 (ઈજા), 153(A) (ધાર્મિક દુશ્મની) સહિતના આરોપો ઘડ્યા.

કેસનું શીર્ષક: ઈમરાન દાઉદ S/O મોહમદ સલીમ દાઉદ (બ્રિટિશ નાગરિક) વિ. પટેલ મીઠાભાઈ પાશાભાઈ અને અન્ય.

આ ચુકાદાએ 2002ના રમખાણોના એક મહત્ત્વના કેસમાં પુરાવાની અછત અને તપાસની ખામીઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો છે.