અમદાવાદ :સંઘની સ્થાપના ડૉ. કેશવ બલિરામ હેડગેવાર દ્વારા વિક્રમી સંવત 1982ના વિજયાદશમીના રોજ નાગપુર (મહારાષ્ટ્ર)માં કરવામાં આવી હતી. ડૉ. હેડગેવાર જન્મજાત દેશભક્ત હતા. તેઓ સ્વતંત્રતા ચળવળના તમામ પ્રયાસોમાં સક્રિય હતા. કોલકાતામાં તબીબી શિક્ષણ દરમિયાન, તેઓ અનુશીલન સમિતિના સભ્ય તરીકે સક્રિય હતા.

વર્ષ 1921માં બ્રિટીશ સરકારે તેમના પર રાજદ્રોહનો કેસ ચલાવ્યો અને તેમને એક વર્ષની જેલની સજા ફટકારવામાં આવી. વર્ષ 1930માં તેઓ મીઠા સત્યાગ્રહ માટે જેલમાં ગયા, જેમાં તેમને નવ મહિના જેલમાં રહ્યા.

સંઘની સ્થાપના પાછળ ડૉ. હેડગેવારનો ધ્યેય સમગ્ર હિન્દુ સમાજને એક કરવાનો અને હિન્દુત્વ પર આધારિત ભારતને એક શક્તિશાળી અને ભવ્ય રાષ્ટ્રમાં પરિવર્તિત કરવાનો હતો. આ મહત્વપૂર્ણ કાર્ય માટે પ્રતિભાશાળી, શિસ્તબદ્ધ, દેશભક્ત, સદાચારી અને સમર્પિત કાર્યકરોની જરૂર હતી.

આવા કાર્યકરોને કેળવવા માટે, તેમણે સંઘમાં એક સરળ, અનોખી, છતાં અત્યંત અસરકારક દૈનિક "શાખા" પદ્ધતિ વિકસાવી. આ પદ્ધતિ દ્વારા, સંઘે લાખો સક્ષમ કાર્યકરોને કેળવ્યા છે, જેઓ આ ઉદ્દેશ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે 100 વર્ષથી વધુ સમયથી સામાજિક જીવનના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત છે.

આ સફરમાં, સંઘે ઉપહાસ અને વિરોધનો સામનો કર્યો છે અને સ્વીકૃતિ અને સમર્થન મેળવવાની સ્થિતિમાં પહોંચ્યો છે. સંઘ તેના ઉત્તમ પાયા, ઉત્તમ કાર્ય પદ્ધતિઓ અને તેના સ્વયંસેવકોના નિઃસ્વાર્થ, દેશભક્તિ, સુમેળભર્યા વર્તનને કારણે સમાજનો વિશ્વાસ જીતવામાં સફળ રહ્યો છે. આજે, સંઘનું કાર્ય દરેક જગ્યાએ, બધા ક્ષેત્રોમાં દૃશ્યમાન અને અસરકારક છે. આજે સમગ્ર ભારતમાં 98 ટકા જિલ્લા અને 92 ટકા બ્લોક (તાલુકાઓ)માં સંઘ શાખાઓ કાર્યરત છે. દેશભરમાં 51,740 સ્થળોએ 83,129 દૈનિક શાખા અને 26,460 અન્ય સ્થળોએ 32,147 સાપ્તાહિક બેઠકો છે, જે સતત વધી રહી છે. આમાંથી 59 ટકા યુવાનો (વિદ્યાર્થીઓ) માટે છે. 

પોતાના ધ્યેયને પ્રાપ્ત કરવા માટે, રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) એ શરૂઆતમાં એક સંગઠન બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. તેણે સમાજમાં એવી માન્યતા જગાવી કે હિન્દુ સમાજ એક થઈ શકે છે, એક દિશામાં આગળ વધી શકે છે અને એક અવાજે ભારત માતા કી જયનો નાદ કરી શકે છે. સંઘ આમાં સફળ રહ્યો. દેશના દરેક રાજ્યમાંથી સ્વયંસેવકો તાલીમ મેળવવા માટે 1940 ના નાગપુર વર્ગમાં હાજર રહ્યા હતા. પોતાના અંતિમ ભાષણમાં સ્વયંસેવકોને સંબોધતા, ડૉ. હેડગેવારે કહ્યું, "આજે, હું મારી સામે હિન્દુ રાષ્ટ્રની એક નાની પ્રતિમા જોઉં છું."

સ્વતંત્રતા પછી વર્ષ 1948માં રાજકીય કારણોસર તત્કાલીન કોંગ્રેસ સરકારે સંઘ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની હિંમત કરી હતી. સ્વયંસેવકોએ લોકશાહી સત્યાગ્રહ દ્વારા સરકારને નમ્ર બનવા દબાણ કર્યું હતુ અને સરકારને સંઘ પરનો પ્રતિબંધ હટાવવાની ફરજ પડી હતી. ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળ સ્વ દ્વારા પ્રેરિત હતી અને તે જરૂરી હતું કે સામાજિક જીવનના દરેક ક્ષેત્રનું નિર્માણ તે જ સ્વ પર થાય. આ માટે સંઘથી પ્રેરિત થઈને બીજા તબક્કામાં સ્વયંસેવકોએ શિક્ષણ, વિદ્યાર્થીઓ, મજૂરો, રાજકારણ, ખેડૂતો, આદિવાસીઓ અને કલા ક્ષેત્રોમાં વિવિધ સંગઠનો દ્વારા કામ કરવાનું શરૂ કર્યું.

આજે, અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ, વિદ્યા ભારતી, ભારતીય મજદૂર સંઘ, ભારતીય કિસાન સંઘ, વનવાસી કલ્યાણ આશ્રમ, સેવા ભારતી, સંસ્કાર ભારતી, લઘુ ઉદ્યોગ ભારતી, સ્વદેશી જાગરણ મંચ અને પ્રજ્ઞા પ્રવાહ સહિત 32 થી વધુ સંગઠનો સામાજિક જીવનમાં સક્રિય છે અને પોતપોતાના ક્ષેત્રોમાં અસરકારક છે. આ તમામ સંગઠનો સ્વાયત્ત, સ્વતંત્ર અને આત્મનિર્ભર છે.

સ્વયંસેવકો તેમની ક્ષમતાઓ અને ક્ષમતાઓ અનુસાર સામાજિક સમસ્યાઓ અને પડકારોનો ઉકેલ લાવે છે. તેઓ હંમેશા ઉકેલો શોધવામાં સક્રિય રહે છે. દેશભક્તિ અને સેવાની ભાવનાથી ભરપૂર સ્વયંસેવકો જ્યારે પણ સમાજમાં દુઃખ જુએ છે ત્યારે તાત્કાલિક સ્થળ પર પહોંચી જાય છે.

એટલા માટે તેઓ કોઈપણ કુદરતી કે અન્ય આફત સમયે તાત્કાલિક સ્થળ પર પહોંચી જાય છે અને સમાજ સેવામાં જોડાય છે. માત્ર આફતો દરમિયાન જ નહીં, પરંતુ તેઓ નિયમિતપણે સમાજમાં દેખાતી વંચિતતા, દુઃખ અને ઉપેક્ષાને દૂર કરવાનો પ્રયાસ પણ કરે છે. તેથી, તેના ત્રીજા તબક્કામાં, 1988-89 માં, સંઘના સ્થાપક ડૉ. હેડગેવારની જન્મ શતાબ્દી પર, સંઘે તેના સેવા કાર્યને વધુ ગતિ અને સંગઠન આપવાનું નક્કી કર્યું.

ઔપચારિક સેવા વિભાગની સ્થાપના 1990 માં કરવામાં આવી હતી. આજે, સંઘના સ્વયંસેવકો ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં 129,000 સેવા પ્રોજેક્ટ્સ ચલાવી રહ્યા છે, જે વંચિત વિસ્તારો અને લોકો માટે શિક્ષણ, આરોગ્ય, મૂલ્યો અને આત્મનિર્ભરતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. સમાજમાં પરિવર્તન લાવવાના આ પ્રયાસોમાં સ્વયંસેવકોને સમાજ તરફથી સંપૂર્ણ સહયોગ અને સમર્થન મળે છે.

સંઘના સ્વયંસેવકો "ગામ વિકાસ" માં પણ રોકાયેલા છે જેનો ઉદ્દેશ્ય તમામ ગ્રામજનો સાથે મળીને કામ કરવાનો છે જેથી તેઓ વહીવટ કે સરકાર પર આધાર રાખ્યા વિના તેમના ગામોનો સર્વાંગી વિકાસ કરી શકે. તેઓ ભારતીય ગાયોના સંરક્ષણ, પ્રોત્સાહન અને સુધારણા દ્વારા "ગાય સંરક્ષણ અને પ્રોત્સાહન" માટે પણ કામ કરે છે, સાથે સાથે ખેડૂતોને ઓર્ગેનિક ખેતી અપનાવવા માટે તાલીમ, શિક્ષિત અને પ્રોત્સાહિત પણ કરે છે.

RSS સ્વયંસેવકો તેમના પરિવારોમાં RSS જીવનશૈલી અપનાવીને સામાજિક રીતે યોગ્ય પરિવર્તન લાવવા માટે સતત પ્રયત્નશીલ રહે છે. તેઓ વ્યાપક સામાજિક પરિવર્તન માટે નિયમિતપણે વિવિધ પહેલ પણ કરે છે. તેના શતાબ્દી વર્ષ પછી, RSS સામાજિક પરિવર્તનના આગામી તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યું છે. આ સામાજિક જાગૃતિનું એક મોટું અને વ્યાપક અભિયાન હશે. આ તબક્કામાં, સ્વયંસેવકો સમાજની ઉમદા શક્તિઓ સાથે સહયોગમાં કામ કરવા આગળ વધશે. આ હેતુ માટે, સમાજમાં જાગૃતિ લાવવા અને વ્યક્તિગત અને પારિવારિક જીવનમાં અમલમાં મૂકવા માટે પાંચ વિષયો પર અમલ કરવાનો આગ્રહ રાખવામાં આવે છે. આને પંચ પરિવર્તન કહેવામાં આવે છે.

આ મહાન બલિદાન છેલ્લા 100 વર્ષથી અવિરત ચાલુ છે. સંઘ કાર્યનો ધ્યેય સમગ્ર સમાજના સંગઠન દ્વારા દેશ સામેની બધી સમસ્યાઓ અને પડકારોનો ઉકેલ લાવવાનો છે અને સમાજમાં કાયમી પરિવર્તન લાવવા માટે સમયને અનુરૂપ પ્રણાલીઓનું નિર્માણ કરવાનો છે. અમૃતકાલનો આ સમય બધા મતભેદો ભૂલીને, સાથે મળીને આપણી પવિત્ર માતૃભૂમિને વિશ્વ નેતા તરીકે પુનઃસ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરવાનો છે.