અમદાવાદ: એન.સી.ઈ.આર.ટી. (રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ) એ ભારત સરકારના શિક્ષણ મંત્રાલય હેઠળ ૧૯૬૧માં સ્થાપિત એક સ્વાયત્ત સંસ્થા છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં ગુણવત્તાયુક્ત સંશોધન, પાઠ્યપુસ્તકોની તૈયારી, શિક્ષક તાલીમ અને શૈક્ષણિક સુધારા પર કામ કરવાનો છે. આ સંસ્થાનું ધ્યેય દેશના દરેક બાળકને સમાન અને શ્રેષ્ઠ શિક્ષણ મળી રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનું છે.

*એન.સી.ઈ.આર.ટી.નું સંચાલન અને ભંડોળ: ક્યાંથી આવે છે પૈસા?*

એન.સી.ઈ.આર.ટી. તેના શૈક્ષણિક કાર્યોને પાર પાડવા માટે ભારત સરકારના નાણાં મંત્રાલય અને શિક્ષણ મંત્રાલય તરફથી ભંડોળ (ફંડિંગ) મેળવે છે.

 *મફત પાઠ્યપુસ્તકોનું વિતરણ*: ‘સર્વ શિક્ષા અભિયાન’ અને ‘રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (એન.ઈ.પી. ૨૦૨૦)’ જેવી યોજનાઓ હેઠળ ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને પાઠ્યપુસ્તકો મફત અથવા સબસિડી દરે મળે છે.

 *બજેટ ફાળવણી*: વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪ના બજેટમાં એન.સી.ઈ.આર.ટી. માટે કુલ ₹ ૩૮૨.૭૧ કરોડ (રૂપિયા ત્રણસો બ્યાસી કરોડ અને ઇકોતેર લાખ)નું ભંડોળ ફાળવવામાં આવ્યું હતું.

 *ડિજિટલ શિક્ષણ:* ‘ઈ-પાઠશાળા’ અને ‘દીક્ષા’ જેવા પ્લેટફોર્મ દ્વારા પુસ્તકો અને અભ્યાસ સામગ્રી ઑનલાઈન મફતમાં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.

*કોને મળે છે લાભ?* આ ભંડોળનો લાભ સરકારી અને સહાયિત શાળાઓના વિદ્યાર્થીઓ, એસ.સી./એસ.ટી./ઓ.બી.સી. તેમજ આર્થિક રીતે નબળા વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ અને ખાસ જરૂરિયાત ધરાવતા બાળકોને મળે છે.

*એન.સી.ઈ.આર.ટી.ના પુસ્તકો ક્યાંથી અને કેવી રીતે મેળવવા?*

અધિકૃત એન.સી.ઈ.આર.ટી. પુસ્તકો મેળવવાની મુખ્ય બે રીતો છે:

૧. *અધિકૃત પ્રકાશકો અને વિક્રેતાઓ:* એન.સી.ઈ.આર.ટી. પુસ્તકો તેના પ્રકાશન વિભાગ દ્વારા વેચાય છે. દેશભરમાં ૬૮૦થી વધુ અધિકૃત વિતરકો અને વિક્રેતાઓ દ્વારા પુસ્તકોનું વેચાણ થાય છે.

૨. *રાજ્ય સરકારો દ્વારા વિતરણ:* ઘણા રાજ્યો પોતાની શાળાઓમાં આ પુસ્તકો મફત વિતરિત કરે છે.

*વિતરણ પ્રક્રિયા:* 

એન.સી.ઈ.આર.ટી. દિલ્હી, અમદાવાદ, બેંગલુરુ, કોલકાતા અને ગુવાહાટી ખાતેના ૫ વિતરણ કેન્દ્રો પરથી અધિકૃત છાપકામ કરનારાઓ (પ્રિન્ટરો) દ્વારા છાપેલા પુસ્તકો વિક્રેતાઓ સુધી પહોંચાડે છે.

*નકલી પુસ્તકોથી સાવધાન ! અસલી એન.સી.ઈ.આર.ટી. પુસ્તક કેવી રીતે ઓળખવા ?

બજારમાં નકલી એન.સી.ઈ.આર.ટી. પુસ્તકોનું વેચાણ વધી રહ્યું છે. અસલી અને નકલી પુસ્તક વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ જાણી શકાય છે:

 *લોગો અને પ્રકાશનની વિગતો:* અસલી પુસ્તક પર સ્પષ્ટ એન.સી.ઈ.આર.ટી. લોગો, પ્રથમ પૃષ્ઠ પર "NCERT Publication" લખેલું અને પ્રકાશનનું વર્ષ હોય છે.

*આઇ.એસ.બી.એન. નંબર*: અસલી પુસ્તક પાસે પોતાનો ૧૩ અંકનો આઇ.એસ.બી.એન. (આંતરરાષ્ટ્રીય માનક પુસ્તક નંબર) હોય છે.

*કિંમત:* અસલી પુસ્તકની કિંમત (એમ.આર.પી.) ખૂબ સસ્તી હોય છે (સામાન્ય રીતે ₹૨૦ થી ₹૧૫૦ સુધી). કાગળની ગુણવત્તા સારી અને બાંધણી મજબૂત હોય છે, જ્યારે નકલી પુસ્તકનો કાગળ નબળો હોય છે.

*અધિકૃતતાનો પુરાવો:* અસલી પુસ્તકના પાછળના કવર પર પ્રાદેશિક વેચાણ કાર્યાલય (રિજીયોનલ સેલ્સ ઓફિસ)નું સરનામું લખેલું હોય છે.

*સુરક્ષિત ખરીદી માટે:* હંમેશા અધિકૃત એન.સી.ઈ.આર.ટી. વિક્રેતા પાસેથી જ પુસ્તકો ખરીદો અને જી.એસ.ટી. ભરતિયું/બિલ લેવાનો આગ્રહ રાખો.

*નકલી પુસ્તકોનું કરોડોનું કૌભાંડ અને સરકારની સખ્ત કાર્યવાહી*

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નકલી એન.સી.ઈ.આર.ટી. પુસ્તકો છાપીને વેચતા મોટા કૌભાંડોનો પર્દાફાશ થયો છે.

*કરોડોના કૌભાંડો:* મીડિયા અહેવાલો મુજબ, મેરઠ (ઉત્તર પ્રદેશ)માં એક ગેંગ દ્વારા ₹૫૦ કરોડથી વધુ મૂલ્યના ૧.૫ લાખથી વધુ નકલી એન.સી.ઈ.આર.ટી. પુસ્તકો છાપવામાં આવ્યા હતા. આ રીતે, ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા અને મહારાષ્ટ્રમાંથી કુલ ₹૨૦ કરોડથી વધુ કિંમતના ૫ લાખથી વધુ નકલી પુસ્તકો જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે.

 *કાયદાકીય પગલાં:* આવી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ સામે ભારતીય દંડ સંહિતા (આઇપીસી)ની કલમો ૪૨૦ (છેતરપિંડી), ૪૬૭ (બનાવટ) અને કોપીરાઇટ અધિનિયમ હેઠળ એફ.આઈ.આર. દાખલ કરવામાં આવી છે અને ધરપકડો પણ થઈ છે.

 *ગુજરાતમાં કાર્યવાહી*: અમદાવાદના કાલુપુર વિસ્તારમાં પણ નકલી પુસ્તકો વેચવા બદલ ૧૩ નકલી પુસ્તકો સાથે વેપારીઓ સામે એફ.આઈ.આર. દાખલ થઈ છે.

*સરકારની નીતિ:* સરકાર અને એન.સી.ઈ.આર.ટી.એ આ કૌભાંડો સામે શૂન્ય-સહિષ્ણુતા નીતિ - હીરો ટોલરન્સ નીતિ અપનાવી છે. તેમણે આઇ.આઇ.ટી.-કાનપુર દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી નકલ વિરોધી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો છે, જેથી પુસ્તકોની અધિકૃતતા જાળવી શકાય.

આમ એન.સી.ઈ.આર.ટી. ભારતમાં શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવા કટિબદ્ધ છે. વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓએ નકલી પુસ્તકોના વેચાણથી સાવધાન રહીને, માત્ર અધિકૃત સ્ત્રોતોમાંથી જ પુસ્તકો ખરીદવા જોઈએ. જો કોઈ ગેરરીતિ જણાય તો એન.સી.ઈ.આર.ટી.નો સીધો સંપર્ક કરવો જોઈએ.