રાજકોટ, તા.૭ઃ ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ, લોકકલા અને લોકસાહિત્યના સંરક્ષક, સંશોધક અને પ્રચારક, પદ્મશ્રી જોરાવરસિંહ જાદવના અવસાનથી રાજ્યના સાંસ્કૃતિક જગતમાં એક ન પૂરી શકાય તેવી ખોટ પડી છે. ૮૫ વર્ષની વયે તેમના નિધનના સમાચારથી સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાતભરના તેમના વિશાળ ચાહક વર્ગ અને કલાપ્રેમીઓમાં ગમગીની છવાઈ ગઈ છે.
જોરાવરસિંહ જાદવ માત્ર એક લેખક કે વિચારક નહોતા, પરંતુ તેઓ એક ઍવી સંસ્થા હતા જેમણે ગુજરાતના ગામડે-ગામડે રખડીને વિસરાતી જતી લોકકલાઓ, કસબ અને વાર્તાઓને દસ્તાવેજીકૃત કરી અને ગ્રામીણ કલાકારોને રાષ્ટ્રીય તથા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પૂરો પાડ્યો હતો.
જીવન ઝરમરઃ માટી સાથે જોડાયેલો મહાન સર્જક
જન્મ અને બાળપણઃ જોરાવરસિંહ દાનુભાઈ જાદવનો જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦ ના રોજ અમદાવાદ જિલ્લાના ધંધુકા તાલુકાના આકરુ ગામમાં એક ખેડૂત રાજપૂત પરિવારમાં થયો હતો. ગ્રામીણ પરિવેશમાં ઉછેર થવાને કારણે બાળપણથી જ તેમને લોકજીવન, લોકવાર્તાઓ અને લોકકલાનો ઊંડો અનુભવ પ્રા થયો હતો.
શિક્ષણઃ તેમણે અમદાવાદની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાંથી ૧૯૬૧માં ગુજરાતી અને ઇતિહાસ વિષયો સાથે બી.એ. અને ૧૯૬૩માં ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી પ્રાચીન ભારતીય સંસ્કૃતિ વિષયમાં એમ.એ. ની પદવી મેળવી હતી.
લોકકલા ક્ષેત્રે મહામૂલું યોગદાન લોકકલાના જ્યોતિર્ધર
જોરાવરસિંહ જાદવનું સૌથી મોટું યોગદાન માત્ર લોકસાહિત્ય લખવામાં જ નહીં, પરંતુ તેને જીવંત રાખવામાં હતું. તેમણે ૧૯૭૮માં ગુજરાત લોક કલા ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થા દ્વારા તેમણે ગુજરાત અને રાજસ્થાનના સેંકડો ગ્રામીણ લોક કલાકારોને શોધી કાઢ્યા, તેમને તાલીમ આપી અને તેમના કલા પ્રદર્શન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મંચ પૂરો પાડ્યો. તેમણે લોકનૃત્યો, લોકવાદ્યો અને લોકસંગીતના કલાકાર મંડળોને વિશ્વના અનેક દેશોમાં પહોંચાડીને ગુજરાતી સંસ્કૃતિનો ધ્વજ લહેરાવ્યો હતો.
સંશોધન અને સંપાદન
તેમણે સહકાર સાપ્તાહિક, ગ્રામસ્વરાજ માસિક અને લોકગૂર્જરી જેવા સામયિકોમાં સંપાદક તરીકે અમૂલ્ય સેવાઓ આપી હતી. તેમનું સંશોધન કાર્ય માત્ર વાર્તાઓ પૂરતું સીમિત નહોતું; તેમણે ગુજરાતના કસબીઓ, લોકદેવી-દેવતાઓ, શસ્ત્રાસ્ત્રો, પશુઓનું લોકજીવનમાં મહત્વ, અને વેશભૂષા જેવા અનેક અનોખા વિષયો પર ઊંડું સંશોધન કર્યું હતું.
સાહિત્યિક વિરાસતઃ ૯૦થી વધુ પુસ્તકોની ભેટ
જોરાવરસિંહ જાદવે ગુજરાતી સાહિત્યને લોકસંસ્કૃતિ વિષયક ૯૩ થી વધુ પુસ્તકોની ભેટ આપી છે. તેમના કેટલાક નોંધપાત્ર ગ્રંથોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે.
આપણા કસબીઓ (૧૯૭૨) ગુજરાતની લુ થતી જતી કલાઓ અને તેના કસબીઓ પરનો આ ગ્રંથ તેમની સંશોધન શક્તિનો ઉત્તમ નમૂનો છે.
ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ (૧૯૭૬)
મરદ કસુંબલ રંગ ચડે (૧૯૬૮)
લોકજીવનના મોતી
રાજપૂત કથાઓ
લોકસાહિત્યની ચતુરાઈકથાઓ
સન્માન અને પુરસ્કારો
લોકકલા અને સાહિત્ય ક્ષેત્રે તેમના અંતિમ યોગદાન બદલ જોરાવરસિંહ જાદવને અનેક પુરસ્કારોથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.
પદ્મશ્રી (૨૦૧૯) ભારત સરકાર દ્વારા કલા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ દેશના ચોથા સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પદ્મશ્રીથી વિભૂષિત કરવામાં આવ્યા.
ઝવેરચંદ મેઘાણી પુરસ્કાર (૨૦૧૨)
ગુજરાત ગૌરવ પુરસ્કાર
વિરાસત - એક જીવંત વારસો
પોતાના વતન આકરુ ગામ ખાતે તેમણે વિરાસત નામના ઍક અનોખા લોકકલા સંગ્રહાલય (મ્યુઝિયમ)ની સ્થાપના કરી હતી, જેમાં તેમણે જીવનભર એકત્ર કરેલી પ્રાચીન કલાકૃતિઓ, વસ્ત્રો, શસ્ત્રો અને લોકજીવનની ચીજવસ્તુઓનો અમૂલ્ય સંગ્રહ છે.
જોરાવરસિંહ જાદવના નિધનથી ગુજરાતી લોકસાહિત્યનો ઍક આખો યુગ સમા થયો છે. તેઓ સાચા અર્થમાં હરતીફરતી યુનિવર્સિટી હતા અને તેમની ખોટ ગુજરાતનું સાંસ્કૃતિક જગત હંમેશા અનુભવશે.
જાણીતા લોક કલા સાહિત્યકાર, લેખક, વિચારક, પદ્મશ્રી જારાવરસિંહ જાદવનું દુઃખદ નિધન થયું છે. તેમના નિવાસ સ્થાન - ૨ પ્રોફેસર કોલોની, ચાઈલ્ડ કેર હોસ્પિટલની ગલીમાં, વિજય ચાર રસ્તા, અમદાવાદ ખાતેથી સાંજે ૪ વાગ્યે અંતિમયાત્રા નીકળશે અને વી.એસ. સ્મશાનગૃહ ખાતે અંતિમ વિધી થશે.