અમદાવાદ: ગુજરાત હાઈકોર્ટે ઈએસઆઈ (ESI) એક્ટ હેઠળ કામદારોના વળતર અંગે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સીમાચિહ્નરૂપ કાયદાકીય અર્થઘટન કર્યું છે. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ઠેરવ્યું છે કે, જો કોઈ કામદારનું મૃત્યુ તેની નોકરી કે વ્યાવસાયિક જવાબદારીઓને કારણે ન થયું હોય, તો તેના પરિવારને કોઈ પણ પ્રકારનું આર્થિક વળતર મળી શકે નહીં. વળતરના દાવા માટે મૃત્યુ પાછળનું કારણ નોકરી દરમિયાન થયેલી ઈજા અથવા કામના ભારણને લીધે લાગેલી કોઈ ગંભીર બીમારી હોવી અનિવાર્ય છે.
હાર્ટ એટેક અને નોકરી વચ્ચેના સંબંધની ચકાસણી
આ કેસની વિગતો મુજબ, બજાજ પ્રોસેસર્સમાં ફીટર મિકેનિક તરીકે ફરજ બજાવતા રમણભાઈ પટેલનું ૬ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૪ના રોજ બીજી શિફ્ટમાં કામ દરમિયાન તબિયત લથડતા અને ત્યારબાદ હાર્ટ એટેક આવતા સારવાર દરમિયાન મોત નીપજ્યું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં મૃત્યુનું કારણ કુદરતી (હાર્ટ એટેક) જણાવાયું હતું. હાઈકોર્ટે આ મામલે નોંધ્યું કે, મૃતકના પત્ની એ પુરવાર કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે કે તેમના પતિનું હૃદયરોગનું હુમલો નોકરીના અતિશય બોજ કે કામ દરમિયાન સર્જાયેલી કોઈ પરિસ્થિતિને કારણે હતો. આથી, જસ્ટિસ જે.સી. દોશીએ ઈએસઆઈ કોર્ટના વળતર આપવાના અગાઉના હુકમને રદબાતલ જાહેર કર્યો છે.
ESI એક્ટ હેઠળ વળતરના કડક નિયમો
કોર્ટે ચુકાદામાં સ્પષ્ટતા કરી છે કે માત્ર કામના સ્થળે હાજર હોવાને કારણે કોઈ પણ મૃત્યુને 'વ્યાવસાયિક ઈજા' ગણી શકાય નહીં. ઈએસઆઈ એક્ટ હેઠળ આર્થિક લાભો મેળવવા માટે આશ્રિતોએ પુરાવા સાથે સાબિત કરવું પડશે કે બીમારી અને કામ વચ્ચે સીધું જોડાણ હતું. જો મૃત્યુ કુદરતી કારણોસર અથવા એવી બીમારીથી થયું હોય જેનો નોકરી સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી, તો કાયદાકીય રીતે આશ્રિતો કોઈ પણ પ્રકારની સહાય માટે હકદાર ગણાતા નથી.
નિષ્ણાત કાનૂની સલાહનો અભાવ નડ્યો
આ કેસમાં એક પાસું એ પણ સામે આવ્યું છે કે મૃતકની વિધવા આર્થિક નબળાઈને કારણે કોઈ નિષ્ણાત વકીલની સેવા લઈ શક્યા નહોતા. કાયદાકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો હાઈકોર્ટ સમક્ષ કાયદાનું અર્થઘટન વધુ તર્કબદ્ધ રીતે કરવામાં આવ્યું હોત, તો કદાચ પરિણામ અલગ આવી શક્યું હોત. જોકે, હાઈકોર્ટે હાલના પુરાવાઓને આધારે જે ચુકાદો આપ્યો છે તે ભવિષ્યમાં કામદારોના વળતરના કેસોમાં ખૂબ જ નિર્ણાયક સાબિત થશે. હવે પછીના કેસોમાં બીમારી અને વ્યવસાય વચ્ચેનો સીધો સંબંધ સ્થાપિત કરવો એ આશ્રિતો માટે સૌથી મોટો પડકાર રહેશે.