( અશ્વિન વ્યાસ દ્વારા ) ગાંધીનગર :કાર્યક્ષમ કચરા સંચાલન (વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ) કેવી રીતે ઊર્જા આત્મનિર્ભરતા અને ટકાઉપણાને સક્ષમ બનાવી શકે છે તે દર્શાવતા, ગાંધીનગરની એક શૈક્ષણિક સંસ્થા LPG પરની નિર્ભરતા દૂર કરીને, બે બાયોગેસ પ્લાન્ટનો ઉપયોગ કરીને દરરોજ 500+ લોકોનું ભોજન તૈયાર કરે છે.

સ્વચ્છ ભારત મિશન-અર્બન 2.0 હેઠળ નવીનતાના એક આકર્ષક ઉદાહરણમાં, ગુજરાતના ગાંધીનગર સ્થિત એક શૈક્ષણિક સંસ્થાએ દર્શાવ્યું છે કે વૈજ્ઞાનિક કચરા સંચાલન કેવી રીતે ઊર્જા આત્મનિર્ભરતા અને ટકાઉપણાને પ્રોત્સાહિત કરી શકે છે.

અડાલજ નજીક આવેલ અને વસુમતી ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ દ્વારા સંચાલિત શ્રીમતી માણેકબા વિનય વિહાર શૈક્ષણિક સંકુલે, બાયોગેસ-આધારિત રસોઈ પ્રણાલી તરફ વળીને પરંપરાગત LPG પરની તેની નિર્ભરતા નાબૂદ કરી છે. આ કેમ્પસ હવે દરરોજ 500થી વધુ વ્યક્તિઓ માટે ભોજન તૈયાર કરે છે - જેમાં દિવસમાં બે વાર ભોજન લેતા આશરે 250 હોસ્ટેલ વિદ્યાર્થીઓ અને કેમ્પસમાં રહેતા સ્ટાફના 15 પરિવારોનો સમાવેશ થાય છે.

આ સંસ્થા દરરોજ 90 ઘન મીટરની સંયુક્ત ક્ષમતા ધરાવતા બે બાયોગેસ પ્લાન્ટ ચલાવે છે. આ પ્લાન્ટ્સ ટ્રસ્ટની ગૌશાળામાં રાખવામાં આવેલી 222 ગાયોના છાણ, રસોડાના કચરા અને નજીકના ખેતરોના કૃષિ અવશેષોનો ઉપયોગ કરે છે. ઉત્પાદિત બાયોગેસ સંસ્થાની રસોઈ બળતણની સમગ્ર જરૂરિયાત પૂરી કરે છે, જે LPG સિલિન્ડરોની જરૂરિયાતને સંપૂર્ણપણે દૂર કરે છે.

"ગુજરાત સરકારની ઇન્સ્ટિટ્યૂશનલ બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્કીમ હેઠળ અમે રસોઈ ગેસમાં આત્મનિર્ભર બન્યા છીએ. ગાયો પર્યાપ્ત છાણ પૂરું પાડે છે, અને ગેસ ઉત્પાદન પછી ઉત્પન્ન થતી સ્લરી (જૈવિક કચરો) નો ઉપયોગ અમારા ખેતરોમાં ખાતર તરીકે થાય છે, જે સંપૂર્ણ ઓર્ગેનિક ખેતીને સક્ષમ બનાવે છે. આ પ્લાન્ટ વિના, અમને દર મહિને આશરે 30 LPG સિલિન્ડરની જરૂર પડે", તેમ અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું.

જૈવિક કચરાના એનારોબિક વિઘટન દ્વારા ઉત્પાદિત બાયોગેસ, ઉપલબ્ધ સૌથી વ્યવહારુ, આર્થિક અને પર્યાવરણ-અનુકૂળ રસોઈ બળતણોમાંથી એક છે. બાય-પ્રોડક્ટ સ્લરી, જે નાઇટ્રોજનથી સમૃદ્ધ છે, એક અસરકારક જૈવિક ખાતર તરીકે કામ કરે છે, જે રાસાયણિક ઉપયોગો પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે, ખર્ચ ઘટાડે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવી રાખે છે. આ એક જ પહેલથી બમણો લાભ આપે છે.

ગુજરાત ઊર્જા વિકાસ એજન્સી (GEDA) 25 થી 85 ઘન મીટર સુધીની ક્ષમતા ધરાવતા બાયોગેસ પ્લાન્ટ્સ માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ 75% સુધીની સબસિડી માટે પાત્ર છે, જે સંસ્થાઓની વ્યાપક શ્રેણી માટે આ પરિવર્તનને નાણાકીય રીતે સુલભ બનાવે છે.

છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં, સમગ્ર ગુજરાતમાં આશરે 193 સંસ્થાકીય બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપવામાં આવ્યા છે. ગુજરાત પ્રદૂષણ ઘટાડીને, ઊર્જા આત્મનિર્ભરતા મેળવીને અને ગૌશાળાઓ તથા શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ બંનેમાંથી નીકળતા જૈવિક કચરાના વૈજ્ઞાનિક નિકાલને સક્ષમ બનાવીને વૈકલ્પિક ઊર્જા અને ટકાઉ વિકાસને આગળ ધપાવવાનું ચાલુ રાખે છે.

સ્વચ્છ ભારત મિશન-અર્બન 2.0ના ઉદ્દેશ્યોને અનુરૂપ, આવી પહેલો દર્શાવે છે કે શહેરો અને સંસ્થાઓ ટકાઉપણા તરફની સફરમાં કેવી રીતે અગ્રેસર તરીકે ઉભરી રહ્યા છે. કચરા વ્યવસ્થાપન માટે નવીન, પરિપત્ર અભિગમો અપનાવીને, તેઓ માત્ર પર્યાવરણીય અસર ઘટાડી રહ્યા નથી પરંતુ સંસાધન તરીકે કચરાના મૂલ્યને પણ અનલોક કરી રહ્યા છે. સ્વચ્છ ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવાથી લઈને જૈવિક પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવા સુધી, આ પ્રયાસો શહેરી ભારત માટે એક સ્કેલેબલ માર્ગને પ્રકાશિત કરે છે, જ્યાં વૈજ્ઞાનિક કચરા સંચાલન, સમુદાયની ભાગીદારી અને ભવિષ્યલક્ષી નીતિઓ સાથે મળીને વધુ સ્વચ્છ, હરિયાળા અને વધુ આત્મનિર્ભર શહેરો માટેનો માર્ગ મોકળો કરે છે.