અમદાવાદ, તા. ૦૧ જૂન, ૨૦૨૬ ટેક જગતની ત્રણ દિગ્ગજ કંપનીઓ—સ્પેસએક્સ (SpaceX), ઓપનએઆઈ (OpenAI) અને એન્થ્રોપિક (Anthropic)—ટૂંક સમયમાં જાહેર બજારમાં (IPO દ્વારા) પ્રવેશવા માટે તૈયાર છે. આ ત્રણેય કંપનીઓ ટ્રિલિયન-ડોલરનું મૂલ્યાંકન ધરાવે છે, જે યુએસ શેરબજારના ઈતિહાસમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો આંકડો છે. પરંતુ નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે આ IPO પર રોકાણ કરવું એ સામાન્ય રોકાણકારો માટે જોખમી અને ગણિતની દ્રષ્ટિએ 'હાસ્યાસ્પદ' સાબિત થઈ શકે છે.
ગણિતનો ખેલ: મેગ્નિફિસેન્ટ સેવન vs નવી પેઢી
ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો, એપલ, એમેઝોન અને એનવીડિયા જેવી કંપનીઓ જ્યારે IPO લાવ્યા ત્યારે તેમનું કદ ઘણું નાનું હતું, જેનાથી જાહેર રોકાણકારોને લાંબા ગાળાનો મોટો ફાયદો થયો. મેગ્નિફિસેન્ટ સેવન કંપનીઓનો સરેરાશ IPO વેલ્યુએશન માત્ર ૧.૨ અબજ ડોલર હતો, જે આજે વધીને ૩.૧ ટ્રિલિયન ડોલર થયો છે. હવે જો સ્પેસએક્સને આટલી જ વૃદ્ધિ હાંસલ કરવી હોય, તો તેનું મૂલ્ય ૫ ક્વાડ્રિલિયન (5,000,000,000,000,000) ડોલર સુધી પહોંચવું જોઈએ, જે વ્યવહારિક રીતે અશક્ય જણાય છે.
ખાનગી રોકાણકારોની મલાઈ, જાહેર રોકાણકારોનું નુકસાન?
આજના સમયમાં કંપનીઓ લાંબા સમય સુધી 'ખાનગી' રહીને અઢળક મૂડી એકઠી કરે છે. પરિણામે, જ્યારે તેઓ જાહેર બજારમાં આવે છે, ત્યારે તેમની વૃદ્ધિની મોટાભાગની સંભાવનાઓ ખાનગી રોકાણકારો પહેલેથી જ ખાઈ ગયા હોય છે. જો અપેક્ષિત વૃદ્ધિ નહીં મળે, તો આ IPO સામાન્ય રોકાણકારો પાસેથી ખાનગી ઇક્વિટી તરફ સંપત્તિનું મોટું હસ્તાંતરણ (Transfer of Wealth) બની રહેશે.
એક અનિશ્ચિત ભવિષ્ય પર મોટો દાવ
AI ક્ષેત્રમાં વિજેતા કોણ બનશે તે કહેવું હજુ ખૂબ વહેલું છે. જેમ ઈન્ટરનેટના શરૂઆતના દિવસોમાં નેટસ્કેપ જેવી કંપનીઓ ગાયબ થઈ ગઈ હતી, તેમ AI ક્ષેત્રમાં પણ આ કંપનીઓ માટે મોટું જોખમ છે. સરકારો દ્વારા AI પર લાદવામાં આવતા નિયમો અને સલામતીના કડક ધોરણો પણ તેમની વૃદ્ધિને ધીમી કરી શકે છે. સ્પેસએક્સ જેવા વ્યવસાયો જ્યારે ૧૦૦ ગણા વેચાણ (P/S ratio) ના વેલ્યુએશન પર આવે, ત્યારે તે રોકાણકારો માટે ખૂબ જ મોંઘો સોદો સાબિત થઈ શકે છે.
શું કરવું જોઈએ?
નિષ્ણાતો માને છે કે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ કમિશન (SEC) એ હવે ગવર્નન્સના નિયમો બદલવાની જરૂર છે. મોટી ખાનગી કંપનીઓને જાહેર કંપનીઓ જેવી જ પારદર્શિતા માટે ફરજ પાડવી જોઈએ, જેથી રોકાણકારોને સત્યની જાણ થાય. લાખો લોકો જ્યારે ટૂંક સમયમાં ઈન્ડેક્સ ફંડ્સ દ્વારા આ કંપનીઓમાં હિસ્સેદાર બનશે, ત્યારે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે કે આ ટ્રિલિયન-ડોલરના બિઝનેસ મોડલ કેવી રીતે વળતર આપે છે. હાલના તબક્કે, આ IPO માં રોકાણ કરતા પહેલા રોકાણકારોએ અત્યંત સાવધાની રાખવી જોઈએ.
(નોંધ: આ લેખ શેરબજારના વિશ્લેષણ પર આધારિત છે. શેરબજારમાં રોકાણ જોખમોને આધીન છે, તેથી રોકાણ કરતા પહેલા નાણાકીય નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જરૂરી છે.)