નવી દિલ્હી: મિડલ ઈસ્ટમાં ઈઝરાયેલ અને હમાસ વચ્ચેના સંઘર્ષે હવે વરવું સ્વરૂપ લીધું છે, ત્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની પડદા પાછળની સમજૂતી જ એકમાત્ર ઉકેલ માનવામાં આવી રહી છે. જાણકારો મુજબ, જો આ પાંચ મુદ્દાઓ પર બંને પક્ષો રાજી થાય: (૧) ગાઝામાં સંપૂર્ણ સૈન્ય પીછેહઠ, (૨) હુથી બળવાખોરો દ્વારા લાલ સમુદ્રમાં હુમલા બંધ કરવા, (૩) ઈરાનને આર્થિક પ્રતિબંધોમાંથી મોટી રાહત, (૪) લેબનોનમાં હિઝબુલ્લાહ સાથેની સરહદી શાંતિ, અને (૫) ઈઝરાયેલની સુરક્ષાની ખાતરી—તો આ વિસ્તારમાં શાંતિ સ્થપાઈ શકે છે. અમેરિકા અત્યારે ઈરાનને સીધા યુદ્ધમાં ઉતરતા રોકવા માટે તમામ પ્રયાસો કરી રહ્યું છે. જો આ 'શાંતિ કરાર' પાર પડે છે, તો તે ૨૧મી સદીની સૌથી મોટી રાજદ્વારી જીત ગણાશે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ સૌથી મોટી શરત
અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે શાંતિ કરારની પહેલી સૌથી મોટી શરત હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને સ્વતંત્ર રીતે ટ્રાફિક માટે ફરીથી ખોલવાની છે. ઈરાન જાણે છે કે ચીન જેવા દેશો પર દબાણ ઓછું કરવા માટે તેણે ટ્રાફિકને મંજૂરી આપવી પડશે. બંને પક્ષો હવે ફક્ત આ મુદ્દાની વિશિષ્ટતાઓ પર ચર્ચા કરી રહ્યા છે.
પરમાણુ સંવર્ધન પર ખેંચતાણ
અહેવાલ પ્રમાણે પરમાણુ સંવર્ધન (Nuclear Enrichment) પર પ્રતિબંધના સમયગાળાને લઈને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ખેંચતાણ યથાવત છે. ઈરાન આ પ્રતિબંધ માત્ર પાંચ વર્ષ માટે રાખવાની માંગ કરી રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકા આ મર્યાદા વધારીને 20 વર્ષ સુધી લઈ જવા મક્કમ છે. જોકે, બંને દેશો વચ્ચે મડાગાંઠ ઉકેલવા માટે કોઈ વચગાળાનો માર્ગ એટલે કે મધ્યમ માર્ગ કાઢવા પર સહમતી બની શકે છે.
આ ઉપરાંત ઈરાન પાસે રહેલું 60% સમૃદ્ધ યુરેનિયમને રશિયા મોકલવા અથવા IAEA ની દેખરેખ હેઠળ નાશ કરવા પર વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે.
લેબનોન પર અલગથી વાતચીત
અહેવાલમાં એ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે શાંતિ મંત્રણામાં ઈઝરાયલ અને લેબનોન, હિઝબુલ્લાહ અને અન્ય પ્રોક્સી જૂથોને લગતા મુદ્દાઓને ચર્ચાનો એક અલગ વિષય બનાવવામાં આવ્યો છે. લેબનીઝ સરકાર અને ઈઝરાયલ વચ્ચે સીધી વાતચીત શરૂ થઈ ગઈ છે, પરંતુ હિઝબુલ્લાહનું હથિયાર ફેંકવું હાલમાં અશક્ય લાગે છે. અમેરિકા અને ઈરાન આ જટિલ મુદ્દાને અલગ રાખીને પોતાના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને આગળ વધારવા માંગે છે, જેથી યુદ્ધનો વિસ્તાર રોકી શકાય.
રિપોર્ટમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે, આ કરાર તેમના ઘરેલુ રાજકારણ માટે જીવનરેખા છે. યુએસમાં ફુગાવા અને ગેસના વધતા ભાવે તેમના સમર્થકોમાં રોષ ભભૂકી ઉઠ્યો છે. ટ્રમ્પ એક એવો સોદો ઇચ્છી રહ્યા છે જેને તેઓ 2015ના ઓબામા યુગના કરાર કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાવી શકે. તેઓ એવું દર્શાવવા માંગે છે કે તેમણે ઈરાનના પરમાણુ માળખાને કાયમ માટે ક્ષતિગ્રસ્ત કરી દીધું છે.
અમેરિકાની ઘરેલુ જરૂરિયાત
રિપોર્ટમાં એ પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે આ કરાર તેમના ઘરેલુ રાજકારણ માટે સંજીવની જેવો છે. અમેરિકામાં મોંઘવારી અને ગેસના વધતા ભાવે તેમના સમર્થકોમાં નારાજગી ઊભી કરી છે. ટ્રમ્પ એક એવો સોદો ઈચ્છી રહ્યા છે જેને તેઓ 2015ના ઓબામા યુગના કરાર કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાવી શકે. તેઓ એવું દર્શાવવા માંગે છે કે તેમણે ઈરાનના પરમાણુ માળખાને કાયમ માટે ક્ષતિગ્રસ્ત કરી દીધું છે.
ઈરાનને ભવિષ્યની ચિંતા
ઈરાને ભીષણ હવાઈ હુમલા છતાં હાર નથી માની, પરંતુ તેની લશ્કરી અને વહીવટી શક્તિ નબળી પડી છે. આયાતુલ્લાહ ખામેનેઈની હત્યા બાદ નેતૃત્વને લઈને અનિશ્ચિતતા અને IRGC કમાન્ડરોની હત્યા તેહરાન માટે એક મોટો પડકાર છે. ભલે IRGC એ આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનેઈના સ્થાને તેમના દીકરા મોજતબા ખામેનેઈને સુપ્રીમ લીડર તરીકે નિયુક્ત કરી દીધા છે, પરંતુ તેઓ હજુ સુધી જાહેરમાં જોવા મળ્યા નથી, કે એવું સાબિત થયું નથી કે તેઓ સભાન છે. ઈરાની સરકાર આ કરાર દ્વારા પોતાને સુરક્ષિત કરવા અને તેના અર્થતંત્રને તૂટી પડવાથી રોકવા માટે કરી રહી છે, જેથી ભવિષ્ય માટે સતર્ક રહે.