​રામેશ્વરમ્: ભારતીય રેલવેના ઈતિહાસમાં સોનેરી અક્ષરે અંકાયેલા તમિલનાડુના પવિત્ર યાત્રાધામ રામેશ્વરમ્ ટાપુને ભારતીય મુખ્ય ભૂમિ સાથે જોડતા શતક જૂના ઐતિહાસિક પામ્બન કેન્ટીલીવર રેલવે બ્રિજનો ગૌરવશાળી યુગ સત્તાવાર રીતે સમાપ્ત થયો છે. એક સદી કરતાં પણ વધુ સમય સુધી દરિયાના ખારા પવન અને પ્રચંડ મોજાઓનો મક્કમતાપૂર્વક સામનો કરનાર બ્રિટિશ કાળની આ અદભુત ઈજનેરી અજાયબી હવે ઈતિહાસના પાનાઓમાં ગરકાવ થઈ ગઈ છે. ટ્રેન પસાર થતી વખતે પ્રવાસીઓમાં રોમાંચ જગાડતો અને સમુદ્રી જહાજોના માર્ગ માટે વચ્ચેથી બે પાંખોની જેમ ઊંચકાતો આ રેલવે બ્રિજ તેની વધતી ઉંમર અને કાટ લાગવાને કારણે રેલવે ઓપરેશન માટે જોખમી બનતાં તેને કાયમ માટે નિવૃત્ત કરી દેવામાં આવ્યો છે. તેની જગ્યાએ હવે તેની જ બિલકુલ નજીક ભારતનો પ્રથમ અત્યાધુનિક વર્ટિકલ લિફ્ટ સમુદ્રી બ્રિજ કાર્યરત થવા જઈ રહ્યો છે.

​આ ઐતિહાસિક બ્રિજની પૃષ્ઠભૂમિ પર નજર કરીએ તો, બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન દક્ષિણ ભારત અને તત્કાલીન સિલોન (હાલનું શ્રીલંકા) વચ્ચે વ્યાપારી સંબંધો મજબૂત કરવા માટે આ પુલનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ ૧૯૧૪ના ફેબ્રુઆરી મહિનામાં આ બ્રિજ રેલવે ટ્રાફિક માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ બ્રિજની સૌથી મોટી ખાસિયત તેની વચ્ચે આવેલો 'શેર્ઝર રોલિંગ લિફ્ટ સેન્ટર સ્પાન' (Scherzer rolling lift centre span) હતો, જે દરિયામાંથી મોટા જહાજો અને સ્ટીમરોને પસાર થવા દેવા માટે મેન્યુઅલી ઓપરેટ કરીને ઉપરની તરફ ખોલી શકાતો હતો. પામ્બન રેલવે સ્ટેશન અત્યારે ભલે માત્ર એક નાનું હોલ્ટિંગ સ્ટેશન બનીને રહી ગયું હોય, પરંતુ ૧૯૬૪ સુધી તે ધનુષકોડી અને મુખ્ય ભૂમિને જોડતું એક અત્યંત વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ જંકશન હતું.

​આ રેલવે લાઈન સાથે ભારતની પ્રખ્યાત 'બોટ મેઇલ એક્સપ્રેસ' (Boat Mail Express) ટ્રેનની યાદો પણ જોડાયેલી છે. આ ટ્રેન મદ્રાસ (હાલનું ચેન્નાઈ)થી ઉપડીને પામ્બન બ્રિજ પાર કરીને છેક ધનુષકોડી સુધી જતી હતી. ત્યાંથી પ્રવાસીઓ ફેરી (સ્ટીમર) સેવા દ્વારા શ્રીલંકાના તલાઈમન્નાર સુધીની સફર સરળતાથી ખેડી શકતા હતા. આ ટ્રેન અને રેલવે કનેક્શન તે જમાનામાં ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચે પરિવહનનો મુખ્ય સ્રોત ગણાતો હતો.

​વર્ષ ૧૯૬૪ના ડિસેમ્બર મહિનામાં આવેલા વિનાશક દરિયાઈ ચક્રવાતે આ સમગ્ર વિસ્તારનો નકશો બદલી નાખ્યો હતો. એ ભયાનક વાવાઝોડામાં ધનુષકોડી રેલવે સ્ટેશન અને આખું શહેર સમુદ્રમાં ગરકાવ થઈ ગયું હતું, તેમજ એક આખી પેસેન્જર ટ્રેન દરિયાના મોજામાં તણાઈ ગઈ હતી. આ ચક્રવાતમાં પામ્બન બ્રિજના ઘણા હિસ્સાને ભારે નુકસાન થયું હતું. જોકે, ભારતના સુપ્રસિદ્ધ 'મેટ્રો મેન' ઈ. શ્રીધરનના નેતૃત્વમાં ભારતીય રેલવેની ટીમે અદભુત કૌશલ્ય દાખવીને રેકોર્ડબ્રેક સમયમાં આ પુલનું પુનઃનિર્માણ કરીને ટ્રેન સેવાઓ ફરી શરૂ કરાવી દીધી હતી. ત્યાર બાદ આગામી છ દાયકા સુધી આ બ્રિજે દેશ-વિદેશના લાખો શ્રદ્ધાળુઓ અને પ્રવાસીઓને રામેશ્વરમ્ જ્યોતિર્લિંગના દર્શન કરાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

​સમય જતાં વર્ષ ૨૦૦૭માં આ રેલવે લાઈનને મીટર ગેજમાંથી બ્રોડ ગેજમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવી હતી. પરંતુ ૧૦૦ વર્ષથી વધુ જૂના લોખંડના માળખા પર સમુદ્રના ખારા પાણી અને પવનની સતત થતી અસરોને લીધે બ્રિજ નબળો પડતો ગયો હતો. ડિસેમ્બર ૨૦૨૨માં બ્રિજના સેન્સર્સ દ્વારા ખતરાની ચેતવણી મળ્યા બાદ સુરક્ષાના કારણોસર તેના પર ટ્રેનોની અવરજવર સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. હવે આ જૂના બ્રિજની સમાંતર જ રેલવે વિકાસ નિગમ લિમિટેડ દ્વારા નવા અને આધુનિક ટેકનોલોજીથી સજ્જ બ્રિજનું નિર્માણ આખરી તબક્કામાં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું છે, જે જૂના પુલના વારસાને આગળ ધપાવશે. પામ્બન કેન્ટીલીવર બ્રિજ ભલે ટ્રેન વ્યવહારથી દૂર થઈ ગયો હોય, પરંતુ ભારતીય સિવિલ એન્જિનિયરિંગના શિખર સમાન આ ભવ્ય પુલ હંમેશા લોકોના સ્મરણોમાં જીવંત રહેશે.