રાજકોટ : બ્રહ્માંડના ઊંડાણમાં છુપાયેલા અનેક રહસ્યો પૈકીનું એક એવું 'ધનુરાશિ A બ્લેક હોલનું રહસ્ય હવે વૈજ્ઞાનિકોએ ઉકેલી કાઢ્યું હોવાનો દાવો કર્યો છે. આકાશગંગાના કેન્દ્રમાં બિરાજમાન આ સુપરમાસિવ બ્લેક હોલ સૂર્ય કરતા લગભગ ૪૦ લાખ ગણું વિશાળ છે. દાયકાઓથી વૈજ્ઞાનિકો એ પ્રશ્નથી મૂંઝવણમાં હતા કે આ બ્લેક હોલ અન્ય બ્લેક હોલની જેમ 'પવન' (કોસ્મિક વિન્ડ) કેમ ઉત્પન્ન નથી કરતો. પરંતુ પાંચ વર્ષના સતત સંશોધન બાદ, ખગોળશાસ્ત્રીઓને આ બ્લેક હોલમાંથી વહેતા અત્યંત નબળા અને સૂક્ષ્મ પવનના નક્કર પુરાવા મળી આવ્યા છે.

નોર્થવેસ્ટર્ન યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકો માર્ક ગોર્સ્કી અને લેના મુર્ચિકોવાએ ચિલીમાં આવેલા અદ્યતન એટાકામા લાર્જ મિલિમીટર/સબમિલિમીટર એરે (ALMA) ટેલિસ્કોપના ડેટાનું વિશ્લેષણ કરીને આ શોધ કરી છે. વૈજ્ઞાનિકોને બ્લેક હોલની આસપાસ એક શંકુ આકારનું ત્રણ પ્રકાશ-વર્ષ લાંબુ પોલાણ જોવા મળ્યું છે. આ પોલાણ એ સાબિત કરે છે કે બ્લેક હોલમાંથી નીકળતો ગરમ વાયુયુક્ત પવન આસપાસના ઠંડા ગેસને દૂર ધકેલી રહ્યો છે. આ પ્રક્રિયાને વૈજ્ઞાનિકોએ 'હેર ડ્રાયર' જેવી અસર ગણાવી છે, જે ઠંડા પદાર્થોને હળવેથી દૂર કરે છે, પરંતુ એટલી શક્તિશાળી નથી કે બધું જ ઉડાવી દે.

આ શોધનું મહત્વ એટલા માટે વધારે છે કારણ કે અત્યાર સુધી બ્રહ્માંડમાં અન્ય દૂરના બ્લેક હોલમાંથી શક્તિશાળી જેટ અને પવન નીકળતા જોયા છે, પરંતુ આપણી સૌથી નજીકના બ્લેક હોલને આ રીતે 'શાંત' ગણવામાં આવતો હતો. હવે સ્પષ્ટ થયું છે કે આ બ્લેક હોલ નિષ્ક્રિય નથી, પરંતુ તે અત્યંત મંદ ગતિએ પવન ઉત્પન્ન કરી રહ્યો છે. આ નબળો પવન જ આકાશગંગાના કેન્દ્રના ગેસને નવો આકાર આપી રહ્યો છે.

ખગોળશાસ્ત્રી ક્રિસ્ટોફર રેનોલ્ડ્સના મતે, આ એક 'ટૂર ડી ફોર્સ' સમાન સિદ્ધિ છે. ભલે વૈજ્ઞાનિકોએ પવનના કણોને સીધી રીતે ન જોયા હોય, પરંતુ ગેસના નકશામાં તેમની હાજરી એકદમ સ્પષ્ટ છે. હવે સંશોધકો આ બ્લેક હોલની આસપાસની ગતિવિધિઓ દર્શાવતી એક 'મૂવી' બનાવવાની યોજના ધરાવે છે, જેથી તે કેટલી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરે છે અને કેવી રીતે પર્યાવરણને અસર કરે છે તે જાણી શકાય. આ શોધ માત્ર આપણી આકાશગંગા માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર બ્રહ્માંડના ગેલેક્ટીક વિકાસને સમજવા માટે એક નવો માર્ગ ખોલે છે.