નવી દિલ્‍હી, તા.૨૯: ૧ જુલાઈથી, ત્રણ નવા ફોજદારી કાયદા, ભારતીય ન્‍યાય સંહિતા, ભારતીય નાગરિક સંરક્ષણ સંહિતા અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, સમગ્ર દેશમાં અમલમાં આવશે. ૨૫ ડિસેમ્‍બર, ૨૦૨૩ ના રોજ, રાષ્‍ટ્રપતિએ ત્રણ બિલોને તેમની સંમતિ આપી હતી.

ત્રણ નવા ફોજદારી કાયદા, ભારતીય ન્‍યાયિક સંહિતા, ભારતીય નાગરિક સંરક્ષણ સંહિતા અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, ૧ જુલાઈથી અમલી બનશે. આ દિવસથી, દાયકાઓ જૂના ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC), ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC) અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમમાં ફેરફાર કરવામાં આવશે. કેન્‍દ્રીય ગળહ પ્રધાન અમિત શાહે ઓગસ્‍ટ ૨૦૨૩માં લોકસભામાં આ ત્રણ કાયદાઓને બદલવા માટેનું બિલ રજૂ કર્યું હતું. આઝાદી પહેલા બનેલા આ કાયદા હજુ પણ કાર્યરત છે.

શું છે ત્રણ નવા કાયદા?

૧ જુલાઈથી જે ત્રણ નવા કાયદા અમલમાં આવશે તેમાં ભારતીય ન્‍યાયિક સંહિતા, ભારતીય નાગરિક સંરક્ષણ સંહિતા અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ છે. આ કાયદા અનુક્રમે ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC), ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC) અને જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમનું સ્‍થાન લેશે. ૧૨ ડિસેમ્‍બર, ૨૦૨૩ ના રોજ, આ ત્રણ કાયદાઓને બદલવા માટેનું બિલ લોકસભામાં પ્રસ્‍તાવિત કરવામાં આવ્‍યું હતું. આ પછી, તેને ૨૦ ડિસેમ્‍બર, ૨૦૨૩ ના રોજ લોકસભા અને ૨૧ ડિસેમ્‍બર, ૨૦૨૩ ના રોજ રાજ્‍યસભા દ્વારા પસાર કરવામાં આવ્‍યું હતું. ૨૫ ડિસેમ્‍બર, ૨૦૨૩ ના રોજ, રાષ્‍ટ્રપતિએ ત્રણ બિલોને તેમની સંમતિ આપી. ૨૪ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૪ ના રોજ, કેન્‍દ્ર સરકારે જાહેરાત કરી હતી કે આ વર્ષે ૧ જુલાઈથી ત્રણ નવા ફોજદારી કાયદા અમલમાં આવશે.

લોકસભામાં બિલ રજૂ કરતી વખતે, કેન્‍દ્રીય ગળહ પ્રધાન અમિત શાહે કહ્યું હતું કે વડા પ્રધાન નરેન્‍દ્રભાઇ મોદીએ ૧૫ ઓગસ્‍ટ, ૨૦૨૨ ના રોજ લાલ કિલ્લા પરથી સંબોધન દરમિયાન દેશને પાંચ વચનો આપ્‍યા હતા. તેમાંથી એક પ્રતિજ્ઞા હતી કે અમે ગુલામીના તમામ નિશાનો ખતમ કરીશું. આ ત્રણેય ખરડા વડાપ્રધાન દ્વારા લેવામાં આવેલા વચનોમાંથી એકનું પાલન કરે છે.

ગળહમંત્રી અમિત શાહે સંસદમાં જણાવ્‍યું હતું કે રાજ્‍યો, કેન્‍દ્રશાસિત પ્રદેશો, ભારતની સર્વોચ્‍ચ અદાલત, ૨૨ હાઈકોર્ટ, ન્‍યાયિક સંસ્‍થાઓ, ૧૪૨ સાંસદો અને ૨૭૦ ધારાસભ્‍યો ઉપરાંત જનતાએ પણ આ બિલો અંગે સૂચનો આપ્‍યા છે. ચાર વર્ષથી આ અંગે ઘણી ચર્ચા થઈ રહી છે. સરકારે આ અંગે ૧૫૮ બેઠકો કરી છે. બીલ પણ વિવિધ સમિતિની ભલામણોથી પ્રભાવિત છે.

કયા કાયદા બદલાશે?

ભારતીય દંડ સંહિતાઃ ભારતીય દંડ સંહિતા ૧૮૬૦ ને ભારતીય દંડ સંહિતા, ૨૦૨૩ દ્વારા બદલવામાં આવશે. તે ત્‍ભ્‍ઘ્‍ની ૨૨ જોગવાઈઓને રદ કરશે. આ સાથે, નવા કોડમાં IPCની ૧૭૫ વર્તમાન જોગવાઈઓમાં ફેરફારો પ્રસ્‍તાવિત કરવામાં આવ્‍યા છે અને નવ નવા વિભાગો રજૂ કરવામાં આવ્‍યા છે. ભારતીય ન્‍યાયિક સંહિતા, ૨૦૨૩માં કુલ ૩૫૬ કલમો છે.

પોતાના ભાષણ દરમિયાન ગળહમંત્રીએ કહ્યું હતું કે આ નવો કાયદો દેશદ્રોહના ગુનાને સંપૂર્ણપણે રદ કરે છે. જો કે, રાજ્‍ય સામે ગુનાની જોગવાઈ છે. તેની કલમ ૧૫૦ ભારતની સાર્વભૌમત્‍વ, એકતા અને અખંડિતતાને જોખમમાં મૂકતા કળત્‍યો સાથે સંબંધિત છે. તેમણે એ પણ ઉલ્લેખ કર્યો કે નવા કાયદામાં મોબ લિંચિંગના ગુનામાં સાત વર્ષની જેલ અથવા આજીવન અથવા મળત્‍યુદંડની સજાની જોગવાઈ છે.

ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડઃ બીજો કાયદો જે બદલવા જઈ રહ્યો છે તે છે ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC). CrPCની જગ્‍યાએ ભારતીય નાગરિક સંરક્ષણ સંહિતા, ૨૦૨૩: પ્રસ્‍તાવિત કરવામાં આવશે. ભારતીય નાગરિક સંરક્ષણ સંહિતા દ્વારા CrPCની નવ જોગવાઈઓ રદ કરવામાં આવશે. આ સિવાય સીઆરપીસીની ૧૦૭ જોગવાઈઓમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્‍યા છે અને આ કાયદામાં નવ નવી જોગવાઈઓ દાખલ કરવામાં આવી છે. ભારતીય નાગરિક સંરક્ષણ સંહિતામાં કુલ ૫૩૩ વિભાગો છે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમઃ ત્રીજો કાયદો ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ ૧૮૭૨ છે. તેની જગ્‍યાએ ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, ૨૦૨૩ લાગુ કરવામાં આવશે. નવો કાયદો વર્તમાન એવિડન્‍સ એક્‍ટની પાંચ પ્રવર્તમાન જોગવાઈઓને રદ કરશે. આ બિલમાં ૨૩ જોગવાઈઓમાં ફેરફારનો પ્રસ્‍તાવ છે અને એક નવી જોગવાઈ રજૂ કરવામાં આવી છે. તેમાં કુલ ૧૭૦ વિભાગો છે.

ત્રણ નવા કાયદાથી શું બદલાશે?

કોઈપણ જે ભારતની સાર્વભૌમત્‍વ અથવા અખંડિતતાને જોખમમાં મૂકે છે તેને આજીવન કેદની મહત્તમ સજાનો સામનો કરવો પડે છે. તે જ સમયે, મોબ લિંચિંગ અને સગીર સાથે બળાત્‍કારમાં સામેલ લોકોને મહત્તમ મળત્‍યુદંડ આપવામાં આવી શકે છે. હત્‍યાના ગુનાની સજા મળત્‍યુદંડ અથવા આજીવન કેદ હશે. બળાત્‍કારમાં સામેલ લોકોને ઓછામાં ઓછી ૧૦ વર્ષની કેદ અથવા આજીવન કેદની સજા કરવામાં આવશે અને સામૂહિક બળાત્‍કારમાં સામેલ લોકોને ઓછામાં ઓછી ૨૦ વર્ષની કેદ અથવા તે વ્‍યક્‍તિની બાકીની આજીવન કેદની સજા કરવામાં આવશે.

વિધેયક અનુસાર, જો બળાત્‍કાર પછી મહિલાનું મળત્‍યુ થાય છે અથવા તે મહિલા સતત બેભાન રહે છે, તો ગુનેગારને સખત કેદની સજા થશે જે ૨૦ વર્ષથી ઓછી નહીં હોય પરંતુ આજીવન કેદ સુધી વધી શકે છે

બિલની અન્‍ય વિશેષ જોગવાઈઓ

નાગરિકો તેમના અધિકારક્ષેત્રને ધ્‍યાનમાં લીધા વિના કોઈપણ પોલીસ સ્‍ટેશનમાં શૂન્‍ય એફઆઈઆર નોંધાવી શકશે.

ગુના નોંધાયા પછી ૧૫ દિવસમાં ઝીરો એફઆઈઆર અધિકારક્ષેત્રના પોલીસ સ્‍ટેશનમાં મોકલવી ફરજિયાત રહેશે.

ઉલટ તપાસ અને અપીલ સહિતની સમગ્ર સુનાવણી વીડિયો કોન્‍ફરન્‍સિંગ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવશે.

જાતીય અપરાધોનો ભોગ બનેલા લોકોના નિવેદનો રેકોર્ડ કરતી વખતે વિડિયોગ્રાફી ફરજિયાત રહેશે.

તમામ પ્રકારના સામૂહિક બળાત્‍કાર માટે ૨૦ વર્ષ અથવા આજીવન કેદની સજા છે.

સગીર સાથે બળાત્‍કારની સજામાં મળત્‍યુદંડનો સમાવેશ થાય છે.

FIRના ૯૦ દિવસની અંદર ચાર્જશીટ ફરજિયાતપણે દાખલ કરવામાં આવશે. કોર્ટ આવા સમયને વધુ ૯૦ દિવસ લંબાવી શકે છે, તપાસ પૂર્ણ કરવા માટે કુલ મહત્તમ સમયગાળો ૧૮૦ દિવસ સુધી લઈ શકે છે.

અદાલતોએ ચાર્જશીટ પ્રાપ્ત થયાના ૬૦ દિવસમાં આરોપો ઘડવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી પડશે.

સુનાવણી પૂર્ણ થયા બાદ ૩૦ દિવસની અંદર ફરજિયાતપણે ચુકાદો આપવામાં આવશે.

ચુકાદો તેની જાહેરાતના સાત દિવસની અંદર ફરજિયાતપણે ઓનલાઈન ઉપલબ્‍ધ કરાવવામાં આવશે.

સર્ચ અને જપ્તી દરમિયાન વીડિયોગ્રાફી ફરજિયાત રહેશે.

સાત વર્ષથી વધુની સજા સાથેના ગુનાઓ માટે ફોરેન્‍સિક ટીમોએ ફરજિયાતપણે ગુનાના સ્‍થળોની મુલાકાત લેવાની રહેશે.

જીલ્લા કક્ષાએ મોબાઈલ એફએસએલ તૈનાત કરવામાં આવશે.

પીડિતને સુનાવણીની તક આપ્‍યા વિના સાત વર્ષ કે તેથી વધુની સજા ધરાવતો કોઈપણ કેસ પાછો ખેંચવામાં આવશે નહીં.

સંગઠિત ગુનાઓ માટે અલગ, સખત સજા.

લગ્ન, નોકરી વગેરેના ખોટા બહાના હેઠળસ્ત્રી પર બળાત્‍કાર કરનારને સજા કરતી અલગ જોગવાઈઓ.

ચેઈન/મોબાઈલ તોચિંગ અને સમાન તોફાની પ્રવળત્તિઓ માટે અલગ જોગવાઈ.

બાળકો સામેના ગુનાઓ માટે સાત વર્ષથી ૧૦ વર્ષની જેલની સજામાં વધારો.

મળત્‍યુદંડની સજાને વધુમાં વધુ આજીવન કેદમાં ફેરવી શકાય છે, આજીવન કેદની સજાને વધુમાં વધુ સાત વર્ષની કેદમાં અને સાત વર્ષની સજાને ત્રણ વર્ષની કેદમાં બદલી શકાય છે અને ઓછી સંખ્‍યામાં.

કોઈપણ ગુનામાં સંડોવણી જાણવા માટે જપ્ત કરાયેલા વાહનોની વિડિયોગ્રાફી ફરજિયાત રહેશે.(