નવી દિલ્‍હી તા. ૬ : મોટી છલાંગ મારવા માટે સજ્જ દેશના ઉદ્યોગજગતને કુશળ અને અકુશળ કામદારોની તીવ્ર અછત સતાવી રહી છે. તાજેતરમાં, દેશની સૌથી મોટી એન્‍જિનિયરિંગ અને બાંધકામ કંપની લાર્સન એન્‍ડ ટુબ્રો એ ૨૫ થી ૩૦ હજાર કામદારોની અછત વિશે માહિતી આપી છે. ગ્રૂપના ચેરમેન એસએન સુબ્રમણ્‍યનની ટિપ્‍પણી એવા સમયે આવી છે જયારે તેના ક્‍લાયન્‍ટ્‍સ ઝડપથી પ્રોજેક્‍ટ્‍સ એક્‍ઝિક્‍યુટ કરવા માટે પગલાં લઈ રહ્યા છે અને અગાઉ ક્‍યારેય એવો તફાવત અનુભવાયો નથી.

પ્રતિભાનો અભાવ અથવા બિનકાર્યક્ષમતા એ ઉદ્યોગમાં ચાલુ મુદ્દો છે. લાંબી સામાન્‍ય ચૂંટણીઓ અને ભારે ગરમીએ સ્‍થિતિને વધુ ખરાબ કરી દીધી છે. કુશળ કામદારોની અછત ભારતની એન્‍જિનિયરિંગ અને કેપિટલ ગુડ્‍સ કંપનીઓને સૌથી વધુ અસર કરે છે. ઇન્‍ડસ્‍ટ્રીના અધિકારીઓએ ભારતની વિસ્‍તરતી ઓર્ડરબુકની વધતી માંગને કારણે અછતને જવાબદાર ગણાવી છે, જયારે અન્‍ય પરિબળો પણ પુરવઠાને અસર કરી રહ્યા છે.

‘બધા કામદારો કુશળ નથી હોતા અને જેમને અમે કુશળ બનાવીએ છીએ તેઓ વધુ વેતન માટે વિદેશ ચાલ્‍યા જાય છે.' એક અધિકારીએ નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્‍યું હતું. શ્રમ પુરવઠાને અસર કરતું બીજું મુખ્‍ય કારણ એન્‍જિનિયરિંગ કંપનીઓ માટે એર-કન્‍ડિશન્‍ડ વર્ક એન્‍વાયર્નમેન્‍ટની પસંદગી પણ એમ કારણ છે. લાર્સન પાસે જ ૪.૭૫ લાખ કરોડના ઓર્ડર બુક છે પણ માણસો નથી.

ભારતની ટોચની એલોય ઉત્‍પાદક JSW સ્‍ટીલના જોઈન્‍ટ મેનેજિંગ ડિરેક્‍ટર અને ચીફ એક્‍ઝિક્‍યુટિવ ઓફિસર જયંત આચાર્યે જણાવ્‍યું હતું કે કુશળ કામદારોની અછત ચિંતાનો વિષય છે. આચાર્યએ કહ્યું, ‘વૈશ્વિક રોગચાળા કોવિડ -૧૯ પછી, કામદારો તેમના પોતાના વિસ્‍તારોમાં કામ કરવા માંગે છે. ચૂંટણી દરમિયાન કેટલાક કાર્યકરો મતદાન કરવા માટે પાછા ગયા હતા પરંતુ ગરમીનું મોજું અને ભારે ગરમીના કારણે કેટલાક પરત ફર્યા ન હતા અથવા મોડા પાછા ફર્યા હતા. પરંતુ અમને આશા છે કે ચોમાસું શરૂ થતાંની સાથે જ આ સ્‍થિતિમાં સુધારો થશે.'

JSW સ્‍ટીલે કર્ણાટકના વિજયનગરમાં પરપ્રાંતિય કામદારોના વતન પરત આવવાનો સામનો કર્યો હતો, જયાં કંપની ૫૦ લાખ ટન ક્ષમતા વિસ્‍તરી રહી છે. હાલમાં ભારતમાં કંપનીની વાર્ષિક ક્ષમતા ૨૮.૨ લાખ ટન છે અને નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ સુધીમાં તે વધીને ૩૭ લાખ ટન થશે. અન્‍ય એક મોટા સ્‍ટીલ ઉત્‍પાદકે જણાવ્‍યું હતું કે વિસ્‍તરણ દરમિયાન કર્મચારીઓની અછત એક સમસ્‍યા હતી, પરંતુ અત્‍યાર સુધી પ્રોજેક્‍ટની સમયરેખા પર કોઈ અસર થઈ નથી. સ્‍ટીલ કંપનીઓ મૂડી ખર્ચમાં વ્‍યસ્‍ત છે. ભારતનું લક્ષ્ય ૨૦૩૦-૩૧ સુધીમાં ૩૦૦ મિલિયન ટનની સ્‍ટીલ ક્ષમતાનું છે અને ટોચની કંપનીઓએ પણ તે મુજબ તેમની યોજનાઓ બનાવી છે. મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું કામદારોની અછત અમલની સમયમર્યાદાને અવરોધશે.

ચૂંટણી પહેલા વણાયેલા વષાોની રાજધાની તિરૂપુરમાં સ્‍થળાંતર કામદારોની અછત લગભગ ૪૦ ટકા હતી પરંતુ હવે તે ઘટીને ૧૦ ટકા થઈ ગઈ છે.

ઉદ્યોગમાં ઘણા લોકો કહે છે કે અછતનો મોટો હિસ્‍સો કૌશલ્‍યના તફાવતને આભારી હોઈ શકે છે. સમસ્‍યા મુખ્‍ય ક્ષેત્રો અને સેવાઓમાં વ્‍યાપક છે અને રોજગારના વિવિધ સ્‍તરો પર હાજર છે, એન્‍જિનિયરોથી લઈને દૈનિક વેતન મજૂરો સુધી.

ચેન્નાઈ સ્‍થિત CIEL HR મુજબ, મેન્‍યુફેક્‍ચરિંગ સેક્‍ટરમાં ૧૦ થી ૨૦ ટકા કર્મચારીઓની અછત છે, જે મશીન ઓપરેટર, વેલ્‍ડર, ફિટર, ડ્રાઈવર, ટેકનિશિયન, સુથાર, પ્‍લમ્‍બર અને અન્‍ય જેવી ભૂમિકાઓને અસર કરે છે.

CIELના મેનેજિંગ ડિરેક્‍ટર અને CEO આદિત્‍ય નારાયણ મિશ્રાએ જણાવ્‍યું હતું કે, ‘તહેવારો, પાકની વાવણી અને લણણી જેવા મોસમી પરિબળો સહિતના વિવિધ કારણોને લીધે સંસ્‍થાઓને વધુ સારી કુશળતા શોધવામાં મુશ્‍કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. ઈ-કોમર્સ, ટ્રાન્‍સપોર્ટેશન, કન્‍સ્‍ટ્રક્‍શન અને ઈવેન્‍ટ મેનેજમેન્‍ટ ક્ષેત્રોમાં વૈકલ્‍પિક રોજગારીની તકો પણ સપ્‍લાય બાજુ પર દબાણ લાવે છે.'

ટીમલીઝના વાઇસ પ્રેસિડેન્‍ટ કૃષ્‍ણેન્‍દુ ચેટર્જીએ જણાવ્‍યું હતું કે ટીમલીઝમાં કોઈપણ સમયે ૩૦ થી ૩૨ હજાર જગ્‍યાઓ ખાલી હોય છે. આનો મોટો હિસ્‍સો BFSI, ગ્રાહક, છૂટક અને ઉત્‍પાદન ક્ષેત્રોમાં ફ્રન્‍ટલાઈન વેચાણનો છે.

‘મોટાભાગે અમે એક તૃતીયાંશ ખાલી જગ્‍યાઓ ભરી શકીએ છીએ અને આ કૌશલ્‍યના તફાવતને કારણે છે,' તેમણે ઉમેર્યું હતું કે દક્ષિણ ભારતના રાજયો કે જેઓ ઇલેક્‍ટ્રોનિક્‍સ કોન્‍ટ્રાક્‍ટ મેન્‍યુફેક્‍ચરિંગ હબ બની ગયા છે તેમની જરૂરિયાત છે અને ત્‍યાં છે ચોક્કસપણે તેની અછત છે.

અછત ઘણી રીતે અસર કરી રહી છે. શ્રી સિમેન્‍ટના ચેરમેન હરિમોહન બાંગરે જણાવ્‍યું હતું કે મજૂરોની અછતને કારણે વેતનમાં વધારો થયો છે અને દૈનિક વેતન મજૂરોએ હવે દરરોજ ઓછામાં ઓછા ૧,૦૦૦ રૂપિયા ચૂકવવા પડશે. બાંગરના મતે કુશળ અને અકુશળ કામદારોની અછત છે. તેમણે કહ્યું,  ‘જ્‍યાં પણ પ્રોજેક્‍ટના અમલીકરણમાં વિલંબ થયો છે, તે અછતને કારણે છે પરંતુ અમે આમાં સાવચેતી રાખી છે.'

ભારતમાં ઈન્‍ફ્રાસ્‍ટ્રક્‍ચરની તેજીએ માત્ર સ્‍ટીલ સેક્‍ટરને જ નહીં પરંતુ સિમેન્‍ટ સેક્‍ટરને પણ વેગ આપ્‍યો છે. અંદાજો સૂચવે છે કે ભારતીય સિમેન્‍ટ ક્ષેત્ર આગામી પાંચ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી ૧૫ થી ૧૬૦ મિલિયન ટન ક્ષમતા ઉમેરશે.

મજૂરોની અછતથી પ્રભાવિત ન હોય તેવી સિમેન્‍ટ કંપનીઓ પણ સંમત છે કે માંગમાં ઘટાડો એ પરોક્ષ સંકટ છે. ઓરિએન્‍ટ સિમેન્‍ટના CEO અને મેનેજિંગ ડિરેક્‍ટર દીપક ખેત્રપાલે જણાવ્‍યું હતું કે, ‘તેની કામગીરીની પ્રકૃતિને કારણે સિમેન્‍ટ ક્ષેત્ર સ્‍થળાંતરિત કામદારોને વધુ રોજગારી પ્રદાન કરતું નથી. તેમના સ્‍થાનોની દૂરસ્‍થતાને જોતાં, સિમેન્‍ટ કંપનીઓ સ્‍થાનિક સ્‍તરે કામદારોને અપસ્‍કિલ કરે છે અને ભાડે રાખે છે.'

તેથી, અન્‍યત્ર જવા માંગતા કામદારોની કોઈ સમસ્‍યા નથી, તેમણે કહ્યું, ‘તેના બદલે, જયારે મજૂરની અછતને કારણે બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓમાં મંદી આવે છે ત્‍યારે ઉદ્યોગને પરોક્ષ ફટકો પડે છે.' આ વર્તમાન ક્‍વાર્ટરમાં જોવા મળ્‍યું છે જયારે અમારા ગ્રાહકોને ચૂંટણી, ભારે ગરમી અને અન્‍ય ઘણા કારણોસર મજૂરની અછતનો સામનો કરવો પડ્‍યો હતો.

કંપનીઓ અસંખ્‍ય રીતે અછતનો સામનો કરી રહી છે. ‘સામાન્‍ય રીતે, કોન્‍ટ્રાક્‍ટરો કર્મચારીઓનું સંચાલન કરે છે,' JSW સ્‍ટીલના આચાર્ય કહે છે. પરંતુ હવે જયારે કટોકટી છે, ત્‍યારે અમે પ્રોજેક્‍ટ માટે વિવિધ વિસ્‍તારો અને ઉપલબ્‍ધ સ્‍થળોના લોકોને આકર્ષવા અમારી ટીમો મોકલીને અમારા શ્રેષ્ઠ પ્રયાસો કરી રહ્યા છીએ.

કૌશલ્‍યને દૂર કરવા અને અછતને અપગ્રેડ કરવાની બીજી રીત પણ છે. JSW એનર્જી જેવી એનર્જી કંપનીઓ મોટા પાયે ભરતી કરી રહી છે. મે મહિનામાં બિઝનેસ સ્‍ટાન્‍ડર્ડ સાથે વાત કરતા, JSW એનર્જીના ડિરેક્‍ટર (ફાઇનાન્‍સ) પ્રિતેશ વિનયે કહ્યું હતું કે, ‘ઘણી બધી રિ-સ્‍કિલિંગ અને અપસ્‍કિલિંગ કરવામાં આવી રહી છે. અમે સંસ્‍થાઓ અને તાલીમ કેન્‍દ્રો સાથે જોડાણ કરી રહ્યા છીએ અને અમારૂં ધ્‍યાન એન્‍જિનિયરોને ફરીથી કૌશલ્‍ય બનાવવા પર છે કારણ કે આ દેશ માટે સમસ્‍યા બની જશે, વિનયે જણાવ્‍યું હતું કે, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૩ માં એટ્રિશન રેટ ૮ ટકા કરતાં વધુ હતો. હવે ઘટાડીને પાંચ ટકા કરવામાં આવી છે.'

એન્‍જિનિયરિંગ ફર્મ થિસેનક્રુપ ઈન્‍ડસ્‍ટ્રીઝ ઈન્‍ડિયા છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ત્રણ અલગ-અલગ વેલ્‍ડિંગ સ્‍કૂલ સ્‍થાપવાની પ્રક્રિયામાં છે. કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેક્‍ટર અને ચીફ એક્‍ઝિક્‍યુટિવ ઓફિસર વિવેક ભાટિયાએ જણાવ્‍યું હતું કે, ‘અમે TCS, Infosys જેવી કંપનીઓને છેલ્લા ૧૦ થી ૧૫ વર્ષમાં તમામ મિકેનિકલ, સિવિલ, ઇન્‍સ્‍ટ્રુમેન્‍ટેશન એન્‍જિનિયર્સની ભરતી કરતી જોઈ છે. પરંતુ લાંબા સમય પછી, મુખ્‍ય ક્ષેત્ર ખરેખર સારું પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે. અમે પ્રતિભાને ઉત્‍સાહિત રાખવા માટે વિવિધ સ્‍તરે કામ કરી રહ્યા છીએ.'

નવી નોકરીઓ બનાવવી એ એક પડકાર છે પરંતુ કર્મચારીઓને જાળવી રાખવાનું કોઈ સરળ કાર્ય નથી. તિરૂપુર એક્‍સપોર્ટર્સ એસોસિએશનના પ્રમુખ કેએમ સુબ્રમણ્‍યમે કહ્યું, ‘કંપનીઓ તેમના કર્મચારીઓને દર અઠવાડિયે ટ્રિપ પર લઈ જાય છે, સિનેમા હોલ સ્‍થાનિક ભાષાઓમાં ફિલ્‍મો બતાવી રહ્યા છે અને હોસ્‍ટેલમાં ઉત્તર ભારતીય ભોજન પીરસવામાં આવી રહ્યું છે. કંપનીઓ પણ તેમને આગળના અભ્‍યાસમાં મદદ કરી રહી છે.'

તિરૂપુરમાં લગભગ ૨૦ હજાર એકમો છે, જયાં લગભગ ૬ લાખ લોકો કામ કરે છે. અહીં ઉત્તર ભારતમાંથી ઓછામાં ઓછા ૨ થી ૩ લાખ પરપ્રાંતિય કામદારો આવે છે. વધુ સારી સુવિધાઓ પૂરી પાડવી એ પણ JSW સ્‍ટીલ માટે મોટી પ્રાથમિકતા છે. આચાર્ય સમજાવે છે, ‘વિજયનગર પ્‍લાન્‍ટમાં મોટું વાતાવરણ છે. અમે કંપનીમાં કામદારોને આકર્ષવા અને જાળવી રાખવા માટે બહેતર રહેવાની સુવિધાઓ, પરિવહન સુવિધાઓ અને કેટલીક મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓ સહિત વિવિધ સુવિધાઓ પ્રદાન કરીએ છીએ.'