News of Monday, 29th July 2024
રાજ્યપાલ કે મુખ્યમંત્રી, કોની પાસે વધુ સત્તા? રાજ્યપાલ પોતાનું રાજીનામું કોને આપે છે અને કોણ નિમણૂંકો કરે છે?
મુખ્યમંત્રી રાજ્યનો હવાલો સંભાળે, ચૂંટાયેલા સાંસદો અને ધારાસભ્યો કામ કરે. સરકારી અધિકારીઓ નીતિઓનો અમલ કરે છે, તો પછી રાજ્યપાલની જરૂર કેમ પડી? જાણો રસપ્રદ માહિતી

નવી દિલ્હી : રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ શનિવારે રાત્રે રાજસ્થાન, ઝારખંડ, છત્તીસગઢ, પંજાબ અને આસામમાં રાજ્યપાલોની નિમણૂક કરી હતી. આસામના રાજ્યપાલ લક્ષ્મણ પ્રસાદ આચાર્યને પણ મણિપુરનો વધારાનો હવાલો સોંપવામાં આવ્યો છે. જ્યારે મુખ્યમંત્રી રાજ્યનો હવાલો સંભાળે છે. ચૂંટાયેલા સાંસદો અને ધારાસભ્યો કામ કરે છે, સરકારી અધિકારીઓ નીતિઓનો અમલ કરે છે, તો પછી રાજ્યપાલની જરૂર કેમ પડી? જાણો રસપ્રદ માહિતી
ઘણીવાર તમે રાજ્યપાલની નિમણૂક અથવા તેમના નિવેદનો વિશે સાંભળો છો. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે રાજ્યપાલ કોણ છે અને તેની શા માટે જરૂર છે? રાજ્યપાલની નિમણૂક કેવી રીતે થાય છે, તેમની શક્તિઓ શું છે? બંધારણમાં રાજ્યપાલ વિશે શું લખ્યું છે? ગવર્નર બનવા માટે કઈ લાયકાત જરૂરી છે? રાજ્યપાલ શું શપથ લે છે અને તેમને પદ પરથી કેવી રીતે દૂર કરવામાં આવે છે? રાજ્યપાલ અને લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર વચ્ચે શું તફાવત છે?
જ્યારે મુખ્યમંત્રી રાજ્યનો હવાલો સંભાળે છે. જો ચૂંટાયેલા સાંસદો અને ધારાસભ્યો કામ કરે, સરકારી અધિકારીઓ નીતિઓનો અમલ કરે તો રાજ્યપાલ શું કરે? આવા અનેક સવાલોના જવાબ અહીં વાંચો...
આ તે દિવસોની વાત છે જ્યારે દેશને આઝાદ થયાને માત્ર બે વર્ષ જ થયા હતા. 'ફેડરલિઝમ'નો વિચાર અમેરિકાથી ઉદ્ભવ્યો હતો, જેને વિશ્વભરના લોકતાંત્રિક દેશો અપનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા અથવા વિચારી રહ્યા હતા.
સંઘવાદ એટલે એક એવી વ્યવસ્થા કે જ્યાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે સત્તા અને જવાબદારીનું વિભાજન હોય. બંને સરકારોએ એકબીજાના કામમાં દખલ ન કરવી જોઈએ.
તે સમયે દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં બંધારણના મુસદ્દા તૈયાર કરવાનું કામ પૂરજોશમાં ચાલી રહ્યું હતું. બંધારણ સભામાં પણ આ મુદ્દા પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી કે ભારતમાં 'સંઘવાદ' કેવી રીતે લાગુ કરવો જોઈએ. ત્યારબાદ રાજ્યપાલના પદ પર ચર્ચા થઈ હતી.
આ પોસ્ટ આઝાદી પહેલા પણ દેશમાં અસ્તિત્વમાં હતી. તે સમયે વાઈસરોય પોતાની વહીવટી પકડ મજબૂત કરવા માટે અલગ-અલગ પ્રાંતોમાં ગવર્નરોની નિમણૂક કરતા હતા, પરંતુ હવે ભારત લોકશાહી દેશ બની ગયો છે ત્યારે ત્યાં ગવર્નરને સ્થાન મળશે કે નહીં? જો એમ હોય તો તેની પાસે કઈ સત્તા હશે, તેની ચર્ચા થઈ હતી.
આખરે નક્કી થયું કે દેશના રાષ્ટ્રપતિની જેમ જ રાજ્યના વડા રાજ્યપાલ હશે. આઝાદી પછી રાજ્યપાલની નિમણૂક પાછળનો ઉદ્દેશ્ય સંઘીય માળખાને સરળતાથી ચલાવવાનો હતો. જો કોઈપણ રાજ્ય સરકાર તેની જવાબદારીઓ યોગ્ય રીતે નિભાવતી નથી, તો કેન્દ્ર તેના પર નિયંત્રણ કરી શકે છે. આ જ કારણ છે કે રાજ્ય સરકારને બરતરફ કરવામાં રાજ્યપાલની મોટી ભૂમિકા હોય છે. રાજ્યપાલ રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે કડી તરીકે કામ કરે છે. તે કોઈપણ બંધારણીય વિવાદના કિસ્સામાં મધ્યસ્થી પણ કરે છે.
રાજ્યપાલ એટલે રાજ્યના બંધારણીય વડા. રાજ્યમાં રાજ્યપાલની એ જ ભૂમિકા હોય છે જેવી કેન્દ્રમાં રાષ્ટ્રપતિની હોય છે. રાજ્યપાલનું પદ એ માત્ર સુંદરતાનું કાર્યાલય નથી, પરંતુ રાજ્યપાલનું કામ રાજ્યમાં શાસન વ્યવસ્થા સુચારૂ રીતે ચાલે તે સુનિશ્ચિત કરવાનું છે
. તમામ કાર્યકારી સત્તાઓ રાજ્યપાલના હાથમાં હોય છે. રાજ્યના વડા હોવા ઉપરાંત, રાજ્યપાલ કેન્દ્રનું પ્રતિનિધિત્વ પણ કરે છે.
ખાસ વાત એ છે કે એક જ વ્યક્તિ બે કે તેથી વધુ રાજ્યોમાં રાજ્યપાલનું પદ સંભાળી શકે છે. જો કોઈપણ રાજકીય પક્ષના વ્યક્તિને રાજ્યપાલ બનાવવામાં આવે છે તો તેણે તે પક્ષના સભ્યપદેથી રાજીનામું આપવું પડશે.
રાજ્યપાલ તરીકે જે વ્યક્તિની નિમણૂક કરવામાં આવે છે તે કોઈ અન્ય રાજ્યમાંથી હોય છે જેથી રાજકીય સંડોવણીને અવકાશ ન રહે.
ગવર્નર બનવા માટેની લાયકાત શું છે?
બંધારણની કલમ 157 અને 158 મુજબ, તે ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ. 35 વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ કરેલ હોવી જોઈએ. રાજ્યપાલ સંસદના ગૃહ અથવા વિધાનસભા ગૃહના સભ્ય ન હોવા જોઈએ. નફાનું કોઈ પદ ધરાવતું નથી.
રાજ્યપાલની નિમણૂક કોણ કરે છે? કોઈપણ રાજ્યના રાજ્યપાલની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. જો રાજ્યપાલ તેમના પદ પરથી રાજીનામું આપવા ઈચ્છે તો તેઓ રાષ્ટ્રપતિને સંબોધિત પત્ર પર હસ્તાક્ષર કરીને તેમ કરી શકે છે.
રાજ્યપાલના કાર્યકાળનો સમયગાળો કેટલો હોય છે? રાજ્યપાલનો કાર્યકાળ પદ સંભાળ્યાની તારીખથી પાંચ વર્ષનો હોય છે, પરંતુ તે રાષ્ટ્રપતિની ઈચ્છા પર નિર્ભર કરે છે. એટલે કે જ્યાં સુધી રાષ્ટ્રપતિ ઈચ્છે ત્યાં સુધી રાજ્યપાલ પોતાના પદ પર રહી શકે છે. રાજ્યપાલ તેમની મુદત પૂરી થયા પછી તેમના અનુગામી પદ સંભાળે ત્યાં સુધી પદ સંભાળવાનું ચાલુ રાખશે.
રાજ્યપાલ શું શપથ લે છે? દરેક રાજ્યપાલ અને રાજ્યપાલના કાર્યો નિભાવતા દરેક વ્યક્તિએ, તેમના પદ પર પ્રવેશતા પહેલા, તે રાજ્યના સંબંધમાં અધિકારક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરતા હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ અથવા તેમની ગેરહાજરીમાં, તે રાજ્યના સૌથી વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશ સમક્ષ શપથ લેવડાવે. કોર્ટ છે. જે આ પ્રમાણે છે...
"હું, તેથી અને તેથી, ભગવાનના નામે શપથ લઉં છું/ગૌરવપૂર્વક કહું છું કે હું, ................ (રાજ્યનું નામ) માં સંપૂર્ણ નિષ્ઠા અને વિશ્વાસ સાથે રાજ્યના ગવર્નરના કાર્યાલયમાં (અથવા રાજ્યપાલના કાર્યોનું સંચાલન) અને મારી શ્રેષ્ઠ ક્ષમતા મુજબ, બંધારણ અને કાયદાનું જતન, રક્ષણ અને સંરક્ષણ કરીશ અને હું સેવા અને કલ્યાણમાં રોકાયેલ રહીશ. (નામ) ના લોકોનું."
રાજ્યપાલની સત્તા અને કાર્યો શું છે?
રાજ્યપાલની સત્તાઓ બંધારણ હેઠળ નક્કી કરવામાં આવે છે. રાજ્યપાલ રાજ્યના સુગમ વહીવટ અને બંધારણનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ સત્તાઓનો ઉપયોગ કરે છે. રાજ્યપાલ પાસે વિધાનસભા સંબંધિત ઘણા નિર્ણયો લેવાની વિવેકબુદ્ધિ છે.
રાજ્યપાલની ભૂમિકા પછી સૌથી વધુ વધે છે. જ્યારે ચૂંટણી બાદ નિર્ણય સ્પષ્ટ બહુમતી સુધી પહોંચતો નથી. આવી સ્થિતિમાં, બંધારણમાં એવી જોગવાઈ છે કે રાજ્યપાલ તેમની વિવેકબુદ્ધિથી નિર્ણય લઈ શકે છે.
1. એક્ઝિક્યુટિવ સત્તાઓ
રાજ્યના મુખ્યમંત્રી અને મંત્રી પરિષદને શપથ લેવડાવે છે. રાજ્ય સરકારને બંધારણીય સલાહ અને માર્ગદર્શન આપવું. વિવિધ રાજ્ય અધિકારીઓની નિમણૂક અને તેમના કાર્યકાળનું નિર્ધારણ. બંધારણની કલમ 356 હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ. વિવિધ વિભાગો અને એજન્સીઓનું નિરીક્ષણ અને નિયંત્રણ કરવું.
2. કાયદાકીય સત્તાઓ
વિધાનસભાનું સત્ર બોલાવવું, મુલતવી રાખવું અને વિસર્જન કરવું. વિધાનસભાના અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષની નિમણૂક. એસેમ્બલીમાં પસાર થયેલા બિલોને મંજૂર કરવા અથવા નકારવા અથવા તેમને પુનર્વિચાર માટે પાછા મોકલવા. જ્યારે વિધાનસભાનું સત્ર ચાલુ ન હોય તો, જો જરૂરી હોય તો વટહુકમ બહાર પાડવા. વિધાનસભામાં વાર્ષિક બજેટ રજૂ કરે છે.
3. નાણાકીય સત્તાઓ
નાણાકીય બિલો વિધાનસભામાં રજૂ કરવાની મંજૂરી આપવી. રાજ્યના બજેટની મંજૂરી અને નાણાકીય વ્યવસ્થાપનની દેખરેખ. રાજ્યની તિજોરીમાંથી ભંડોળના ઉપયોગની પરવાનગી આપવી.
4. ન્યાયિક સત્તાઓ
રાજ્ય હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોના પદના શપથ લેવડાવે છે. રાજ્યના વિવિધ ન્યાયિક કમિશન અને સમિતિઓની સ્થાપના. કાયદા મુજબ દોષિતોની સજા માફ કરવી અથવા સજામાંથી રાહત આપવી.
5. વહીવટી સત્તાઓ રાજ્યના વિવિધ વિભાગો અને એજન્સીઓનું નિયંત્રણ અને દેખરેખ. વહીવટી પુનઃરચના અને સુધારા અંગેના નિર્ણયો લેવા. રાજ્યની કટોકટીની બાબતોમાં દરમિયાનગીરી કરવી અને જરૂરી પગલાં લેવા.
અન્ય શક્તિઓ
રાજ્યની યુનિવર્સિટીઓના કુલપતિ તરીકે કામ કરવું અને શિક્ષણ સંબંધિત બાબતોમાં નિર્ણયો લેવા. રાજ્યના વિવિધ પુરસ્કારો અને સન્માનોનું વિતરણ કરવું. રાજ્યમાં કટોકટીની પરિસ્થિતિ દરમિયાન વિશેષ સત્તાનો ઉપયોગ કરવો.
રાજ્યપાલ પ્રત્યે મુખ્યમંત્રીની ફરજ
રાજ્યમાં મંત્રી પરિષદ દ્વારા વહીવટ અને કાયદા સંબંધિત નિર્ણયો વિશે માહિતી આપો. વહીવટ અને કાયદા અંગે લેવામાં આવતા નિર્ણયો અંગે રાજ્યપાલ જે કંઈ માહિતી માંગે તે પ્રદાન કરો. જો ગવર્નરને મંત્રી પરિષદમાં ચર્ચા કર્યા વિના મંત્રી દ્વારા લેવામાં આવેલા કોઈપણ નિર્ણય સામે વાંધો હોય, તો તેણે તેને કાઉન્સિલ સમક્ષ વિચારણા માટે મૂકવો જોઈએ.
રાજ્યપાલ અને લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર વચ્ચે શું તફાવત છે?
રાજ્યપાલ લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર રાજ્યપાલ રાજ્યના બંધારણીય વડા છે. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં, લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરને કેન્દ્ર સરકારના પ્રતિનિધિ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવે છે. રાજ્યમાં તમામ સત્તાઓ મુખ્યમંત્રી અને તેમના મંત્રીમંડળ પાસે હોય છે, જ્યારે રાજ્યપાલ પાસે મર્યાદિત સત્તા હોય છે. લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના વાસ્તવિક વહીવટકર્તા છે. આ રાજ્યોમાં મુખ્યપ્રધાનની સત્તા નજીવી છે.
રાજ્યપાલ તેમના રાજ્યના મુખ્ય પ્રધાનની નિમણૂક કરે છે અને લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર પણ મુખ્ય પ્રધાનની નિમણૂક કરે છે. રાજ્યપાલની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરની નિમણૂક પણ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે
કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં દિલ્હી, પુડુચેરી અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં હાલમાં અન્ય રાજ્યોની જેમ વિધાનસભાઓ છે. જો કે, હાલમાં માત્ર દિલ્હી અને પુડુચેરીમાં જ ચૂંટાયેલી સરકાર છે,
જમ્મુ-કાશ્મીરમાં નથી.
રાજ્યપાલને ક્યારે અને કેવી રીતે પદ પરથી હટાવી શકાય?
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 156 મુજબ, રાષ્ટ્રપતિ પાસે રાજ્યપાલની નિમણૂક અને હટાવવાની સત્તા છે. આ સત્તાઓ સંપૂર્ણપણે રાષ્ટ્રપતિના વિવેકબુદ્ધિ પર છે.
જો કે, બંધારણની કલમ 161 હેઠળ, રાજ્યના મંત્રી પરિષદ રાજ્યપાલને હટાવવાની ભલામણ કરી શકે છે, પરંતુ હટાવવાની પ્રક્રિયા કેન્દ્રીય સ્તરે થાય છે અને અંતિમ નિર્ણય રાષ્ટ્રપતિના હાથમાં રહે છે. એટલે કે કેન્દ્ર સરકારની ભલામણ પર રાષ્ટ્રપતિએ તેમને હટાવવાનો નિર્ણય લેવો પડશે.
(11:27 PM IST)









છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
