નવી દિલ્હી :લઘુમતી કલ્યાણ પ્રધાન કિરેન રિજિજુએ લોકસભામાં વકફ સંશોધન બિલ રજૂ કર્યું હતું. જો કે વિપક્ષી પાર્ટીઓ આ બિલનો જોરદાર વિરોધ કરી રહી છે. મુસ્લિમ સંગઠનોનું કહેવું છે કે સરકાર આ પગલાથી ધર્મમાં દખલ કરી રહી છે. કોંગ્રેસ તેને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના અધિકારનું ઉલ્લંઘન ગણાવી રહી છે. 

  બીજી તરફ સરકારનું કહેવું છે કે તે વકફ પ્રોપર્ટીમાં ગેરરીતિઓ દૂર કરવા માંગે છે. આ સુધારા બાદ બિન-મુસ્લિમ વ્યક્તિઓ અને મુસ્લિમ મહિલાઓને પણ કેન્દ્ર અને રાજ્યની વક્ફ સંસ્થાઓમાં સામેલ કરવામાં આવશે. આવી સ્થિતિમાં, ચાલો જાણીએ વક્ફ બોર્ડ સાથે જોડાયેલા 10 મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો અને તેના જવાબો...

  વક્ફ શું છે? (વક્ફ શું છે)

 વકફ બોર્ડ વિશે સમજતા પહેલા એ જાણવું જરૂરી છે કે વકફ શું છે? વક્ફ અરબી શબ્દ છે. તેનો અર્થ ભગવાનના નામે ચઢાવવામાં આવેલી વસ્તુ અથવા દાન માટે આપવામાં આવેલ પૈસા. આમાં જંગમ અને સ્થાવર મિલકતનો સમાવેશ થાય છે. તમને જણાવી દઈએ કે કોઈપણ મુસ્લિમ પોતાની સંપત્તિ વકફમાં દાન કરી શકે છે. કોઈપણ મિલકત વકફ જાહેર થયા પછી તે બિન-હસ્તાંતરપાત્ર બની જાય છે.

  વક્ફ બોર્ડ શું છે? (વક્ફ બોર્ડ શું છે)

  વકફ બોર્ડ વકફ મિલકતનું સંચાલન કરે છે. તે કાનૂની એન્ટિટી છે. દરેક રાજ્યમાં વક્ફ બોર્ડ છે. વકફ બોર્ડમાં મિલકતોની નોંધણી ફરજિયાત છે. બોર્ડ મિલકતોની નોંધણી, સંચાલન અને સંરક્ષણ કરે છે. રાજ્યોમાં બોર્ડનું નેતૃત્વ અધ્યક્ષ કરે છે. દેશમાં બે પ્રકારના વક્ફ બોર્ડ છે, શિયા અને સુન્ની.

   વક્ફ બોર્ડના સભ્ય કોણ છે?

   વક્ફ બોર્ડ પાસે પણ કેસ કરવાની સત્તા છે. (વક્ફ બોર્ડના સભ્ય) અધ્યક્ષ ઉપરાંત, બોર્ડમાં રાજ્ય સરકારના સભ્યો, મુસ્લિમ ધારાસભ્યો, સાંસદો, રાજ્ય બાર કાઉન્સિલના સભ્યો, ઇસ્લામિક વિદ્વાનો અને વકફના મુતવલ્લીનો સમાવેશ થાય છે.

 બોર્ડ શું કરે છે?

  વકફ મિલકતોનું સંચાલન કરવા ઉપરાંત, બોર્ડ વકફમાં મળેલા દાનમાંથી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, મસ્જિદો, કબ્રસ્તાનો અને રાત્રિ આશ્રયસ્થાનોનું નિર્માણ અને જાળવણી કરે છે.

  વકફ એક્ટ 1954 શું છે?

 દેશમાં સૌપ્રથમ વખત 1954માં વકફ એક્ટ લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. આ અંતર્ગત વક્ફ બોર્ડનો પણ જન્મ થયો હતો. આ કાયદાનો હેતુ વકફ સંબંધિત કામને સરળ બનાવવાનો હતો. કાયદામાં વકફ મિલકતના દાવા અને જાળવણી માટેની જોગવાઈઓ પણ છે. પ્રથમ સુધારો 1955 માં કરવામાં આવ્યો હતો. 1995માં નવો વક્ફ બોર્ડ કાયદો ઘડવામાં આવ્યો હતો. આ અંતર્ગત દરેક રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં વકફ બોર્ડ બનાવવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હતી. બાદમાં વર્ષ 2013માં તેમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો.

   સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલ એ લઘુમતી બાબતોના મંત્રાલયના વહીવટી નિયંત્રણ હેઠળની એક વૈધાનિક સંસ્થા છે. વક્ફ એક્ટ 1954ની જોગવાઈઓ અનુસાર 1964માં કાઉન્સિલની રચના કરવામાં આવી હતી. વકફ બોર્ડની કામગીરી અને વકફના વહીવટને લગતી બાબતો પર કેન્દ્ર સરકારની સલાહકાર સંસ્થા તરીકે તેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. કાઉન્સિલ પાસે કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકારો અને રાજ્ય વક્ફ બોર્ડને સલાહ આપવાની સત્તા છે. કાઉન્સિલના અધ્યક્ષ કેન્દ્રીય મંત્રી છે.

  વક્ફ બોર્ડ કેટલી મિલકત ધરાવે છે?

  મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, વક્ફ બોર્ડ પાસે દેશમાં આઠ લાખ એકરથી વધુ જમીન છે. વર્ષ 2009માં આ જમીન ચાર લાખ એકર હતી. તેમાં મોટાભાગની મસ્જિદો, મદરેસાઓ અને કબ્રસ્તાનોનો સમાવેશ થાય છે. વક્ફ બોર્ડની અંદાજિત સંપત્તિ 1.2 લાખ કરોડ રૂપિયા છે. દેશમાં કુલ 32 વક્ફ બોર્ડ છે, જેમાં ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારના બે શિયા વક્ફ બોર્ડનો સમાવેશ થાય છે. રેલ્વે અને સંરક્ષણ વિભાગ પછી, વક્ફ બોર્ડ પાસે દેશમાં સૌથી વધુ સંપત્તિ છે.

આના પર શા માટે વિવાદ?

  વકફ એક્ટની કલમ 40 પર ચર્ચા ચાલી રહી છે. આ અંતર્ગત બોર્ડને રીઝન ટુ બીલીવની સત્તા મળે છે. જો બોર્ડ માને છે કે મિલકત વકફ મિલકત છે, તો તે પોતાની રીતે તપાસ કરી શકે છે અને તેને વકફ હોવાનો દાવો કરી શકે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ તે મિલકતમાં રહેતું હોય તો તે વકફ ટ્રિબ્યુનલમાં પોતાનો વાંધો નોંધાવી શકે છે. ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણય બાદ તેને હાઈકોર્ટમાં પડકારી શકાય છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયા તદ્દન જટિલ બની જાય છે.

 વાસ્તવમાં, એકવાર મિલકતને વકફ જાહેર કરવામાં આવે તો તે હંમેશા વકફ રહે છે. જેના કારણે અનેક વિવાદો પણ ઉભા થયા છે. હવે આવા વિવાદોથી બચવા માટે સરકાર એક સુધારો બિલ લાવી છે. બિલ મુજબ મુસ્લિમ મહિલાઓને પણ બોર્ડમાં પ્રતિનિધિત્વ મળશે.

   મુખ્ય વિવાદો

 2022 માં તમિલનાડુના વક્ફ બોર્ડે હિન્દુઓ વસવાટ કરતા સમગ્ર તિરુચેન્દુરાઈ ગામને વકફ તરીકે દાવો કર્યો હતો.

 બેંગલુરુમાં ઈદગાહ મેદાનનો વિવાદ. 1950 થી વકફ મિલકત તરીકે તેનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે.

સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની ઈમારતને વકફ મિલકત હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે. દલીલ એવી છે કે તેનો ઉપયોગ મુઘલ કાળ દરમિયાન ધર્મશાળા તરીકે થતો હતો.

  કોલકાતામાં ટોલીગંજ ક્લબ, રોયલ કલકત્તા ગોલ્ફ ક્લબ અને બેંગલુરુમાં આઈટીસી વિન્ડસર હોટેલ પણ વકફ જમીન પર હોવાનો દાવો કરે છે.

   સરકાર અને વિપક્ષની દલીલ?

  સરકારની દલીલ છે કે વર્તમાન બિલ 1995ના વકફ એક્ટ સાથે સંબંધિત છે. આમાં વક્ફ બોર્ડને વધુ અધિકારો મળ્યા છે. 2013માં કાયદામાં સુધારો કરીને બોર્ડને અમર્યાદિત સ્વાયત્તતા આપવામાં આવી હતી. સરકારનું કહેવું છે કે વક્ફ બોર્ડ માફિયાઓના નિયંત્રણમાં છે.

  સરકારનું કહેવું છે કે આ સુધારાથી બંધારણની કોઈપણ કલમનું ઉલ્લંઘન થયું નથી. તેનાથી મુસ્લિમ મહિલાઓ અને બાળકોને ફાયદો થશે. ઓવૈસીએ સરકારને મુસ્લિમોની દુશ્મન ગણાવી હતી. જ્યારે કોંગ્રેસે તેને બંધારણનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું હતું, ત્યારે માયાવતીએ કહ્યું હતું કે લોકોએ સંકુચિત રાજનીતિ છોડીને સરકારના રાષ્ટ્રવાદને અનુસરવું જોઈએ