નવી દિલ્‍હી, તા.૨૪: સુપ્રીમ કોર્ટે  જેલની સજાના એક તળતિયાંશ ભાગની સજા કાપી ચૂકેલા અંડરટ્રાયલને મુક્‍ત કરવાની મંજૂરી આપી છે. ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ ૪૭૯ માં જોગવાઈ છે. આ મુજબ, જો અંડરટ્રાયલ મહત્તમ સજાના એક તળતીયાંશ સજા ભોગવે છે, તો તેને જામીન આપવામાં આવશે. BNSS ૧ જુલાઈથી અમલમાં આવ્‍યો છે. કેન્‍દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં કહ્યું કે આ જોગવાઈ ૧ જુલાઈ પહેલાના કેસોમાં પણ લાગુ થશે. તેના બદલે, અગાઉ સીઆરપીસીમાં એવી જોગવાઈ હતી કે મહત્તમ સજાની અડધી જેલની મુદત પૂરી કર્યા પછી જ જામીન આપવામાં આવશે.

સુપ્રીમ કોર્ટે આને મંજૂરી આપી છે અને દેશભરના જેલ અધિક્ષકોને તેનો અમલ કરવાનો નિર્દેશ આપ્‍યો છે. કોર્ટે કહ્યું કે એક તળતીયાંશ અવધિ પૂર્ણ થયા પછી, અન્‍ડરટ્રાયલ કેદીઓની અરજીઓ સંબંધિત કોર્ટ દ્વારા પ્રક્રિયા કરવી જોઈએ. વધુમાં વધુ ત્રણ મહિનામાં આ કામગીરી પૂર્ણ કરવાની સૂચના આપી હતી. જસ્‍ટિસ હિમા કોહલીની આગેવાની હેઠળની સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્‍ચે આ મહત્‍વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્‍યો છે.

આ પહેલા વરિષ્ઠ વકીલ ગૌરવ અગ્રવાલ સુપ્રીમ કોર્ટમાં હાજર થયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે BNSS ની જોગવાઈ ૧ જુલાઈ પહેલાના કેસોમાં પણ લાગુ થવી જોઈએ. તેમણે દલીલ કરી હતી કે આનાથી જેલમાં ભીડ ઓછી થશે. ત્‍યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્‍દ્ર સરકાર તરફથી હાજર રહેલા એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ ઐશ્વર્યા ભાટીને પૂછયું કે શું આ જોગવાઈ ૧ જુલાઈ પહેલાના કેસોમાં લાગુ થઈ શકે છે? તેના પર કેન્‍દ્ર સરકારના વકીલે કહ્યું હતું કે તે આ અંગે કોર્ટને જણાવશે. એડિશનલ સોલિસિટર જનરલે શુક્રવારે સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટને જણાવ્‍યું હતું કે કેન્‍દ્ર સરકારનો અભિપ્રાય છે કે આ જોગવાઈ ૧ જુલાઈ પહેલાના કેસોમાં પણ લાગુ થવી જોઈએ.

કેન્‍દ્ર સરકારે શુક્રવારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્‍પષ્ટતા કરી હતી કે નવા કાયદાનો લાભ ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS)ની કલમ ૪૭૯ તમામ અન્‍ડરટ્રાયલ કેદીઓને મળશે, પછી ભલે તેમના કેસ ૧ જુલાઈ પહેલા નોંધાયેલા હોય. આનો અર્થ એ છે કે તમામ નવા અને જૂના અંડરટ્રાયલ કેદીઓને એક તળતીયાંશ સજા ભોગવ્‍યા બાદ જામીન મળવાનો લાભ મળશે.

કેન્‍દ્ર સરકારે કાયદાના પૂર્વનિર્ધારિત અમલીકરણ અંગેની સ્‍થિતિ સ્‍પષ્ટ કર્યા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે દેશભરના જેલ અધિક્ષકોને કલમ ૪૭૯ની જોગવાઈઓને વહેલી તકે લાગુ કરવા આદેશ આપ્‍યો છે. ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ ૪૭૯, જેણે CrPC ને બદલ્‍યું, ૧ જુલાઈથી અમલમાં આવ્‍યું, જે અંડરટ્રાયલ કેદીઓને જેલમાં રાખવાની મહત્તમ મર્યાદા પૂરી પાડે છે.

શું છે જોગવાઈ? : આ વિભાગ કહે છે કે જો પ્રથમ વખત ગુનેગાર અંડરટ્રાયલ તે કાયદા હેઠળના ગુના માટે આપવામાં આવેલી મહત્તમ જેલની સજાના એક તળતીયાંશ ભાગની સજા ભોગવે છે, તો કોર્ટ તેને બોન્‍ડ પર મુક્‍ત કરશે. આ સિવાય જો આજીવન કેદ અને મળત્‍યુદંડ સિવાયના અન્‍ય કોઈ ગુનાનો આરોપી અંડરટ્રાયલ કેદી કુલ સજામાંથી અડધી સજા ભોગવી ચૂકયો હોય તો કોર્ટ તેને જામીન પર મુક્‍ત કરશે.

છેલ્લી સુનાવણી પર, કોર્ટે કેન્‍દ્ર સરકારને એક તળતીયાંશ સજા ભોગવ્‍યા પછી જામીન મેળવવાની જોગવાઈના પૂર્વનિર્ધારિત અમલીકરણ અંગે તેની સ્‍થિતિ સ્‍પષ્ટ કરવા જણાવ્‍યું હતું. શુક્રવારે જસ્‍ટિસ હિમા કોહલી અને સંદીપ મહેતાની ખંડપીઠે સુનાવણી હાથ ધરી હતી. કેન્‍દ્ર તરફથી હાજર રહેલા એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ (ASG) ઐશ્વર્યા ભાટીએ સ્‍થિતિ સ્‍પષ્ટ કરી અને કહ્યું કે જોગવાઈઓ પૂર્વનિર્ધારિત અસરથી લાગુ કરવામાં આવશે.

નિયમો તમામ કેદીઓને લાગુ પડશે : તેમણે કહ્યું કે એક તળતીયાંશ સજા ભોગવ્‍યા પછી જામીન આપવા અંગે BNSS ની કલમ ૪૭૯ (૧) ની જોગવાઈઓ દેશભરના તમામ અંડરટ્રાયલ કેદીઓને સમાન રીતે લાગુ પડશે, પછી ભલે તેમનો ગુનો ૧ જુલાઈ, ૨૦૨૪ પહેલા નોંધાયેલ હોય. કેન્‍દ્ર દ્વારા સ્‍થિતિ સ્‍પષ્ટ કર્યા બાદ કોર્ટે દેશભરના જેલ અધિક્ષકોને તેનો અમલ કરવાનો આદેશ આપ્‍યો હતો.

કોર્ટે કહ્યું કે આ મુજબ અંડરટ્રાયલ કેદીઓની અરજીઓનો શકય તેટલો જલ્‍દી નિકાલ થવો જોઈએ અને બે મહિનામાં પ્રક્રિયા પૂરી કરીને રિપોર્ટ કોર્ટમાં સુપરત કરવામાં આવે. ઉપરાંત, કોર્ટે તમામ રાજ્‍યો અને કેન્‍દ્રશાસિત પ્રદેશોને એફિડેવિટ દાખલ કરવાનો નિર્દેશ આપ્‍યો છે કે કેટલા અંડરટ્રાયલ કેદીઓ છે કે જેના પર આ જોગવાઈ લાગુ પડે છે અને આ સંબંધમાં કેટલી અરજીઓ આવી છે અને કેટલાને મુક્‍ત કરવામાં આવ્‍યા છે.

સુપ્રીમ કોર્ટ જેલોમાં વધુ ભીડના મામલાની સુનાવણી કરી રહી છે. છેલ્લી સુનાવણી પર, કોર્ટના આસિસ્‍ટન્‍ટ એમિકસ કયુરી, વરિષ્ઠ એડવોકેટ ગૌરવ અગ્રવાલે, નવા કાયદા BNSS ની કલમ ૪૭૯ ટાંકીને કહ્યું હતું કે જો તેઓ નિર્ધારિત મહત્તમ સજાના એક તળતિયાંશ ભાગની સજા ભોગવે છે તો પ્રથમ વખત ફોજદારી અન્‍ડરટ્રાયલ માટે મુક્‍તિ છે. આરોપિત ગુનામાં જો કરડવામાં આવશે, તો તેઓને છોડી દેવામાં આવશે. જો કે, પછી પ્રશ્‍ન ઊભો થયો કે શું આ કાયદો પૂર્વદર્શી રીતે લાગુ થશે? આના પર બેન્‍ચે કેન્‍દ્ર સરકાર વતી હાજર રહેલા એએસજી ઐશ્વર્યા ભાટી પાસેથી સૂચનાઓ લીધી હતી અને તેમને પરિસ્‍થિતિ સ્‍પષ્ટ કરવા કહ્યું હતું.

૧ જુલાઈથી ત્રણ ફોજદારી કાયદામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્‍યા છે. ભારતીય ન્‍યાયિક સંહિતા, ભારતીય નાગરિક સંરક્ષણ સંહિતા અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ IPC, CrPC અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની જગ્‍યાએ લાગુ કરવામાં આવ્‍યા છે. આ નવા કાયદા ૧ જુલાઈના રોજ અને તે પછી નોંધાયેલા કેસોમાં લાગુ કરવામાં આવ્‍યા છે. ૧ જુલાઈ પહેલા નોંધાયેલા કેસોમાં, અગાઉના કાયદા એટલે કે IPC, CrPC અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ લાગુ પડે છે.

જેલ સુધારણા માટે સુપ્રીમ કોર્ટની સમિતિનું સૂચન પહેલાથી જ રજૂ કરવામાં આવ્‍યું છે. સમિતિના રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે જેલમાં નિર્ધારિત સંખ્‍યા કરતા ઘણા વધારે કેદીઓ છે. આ સાથે ઈન્‍ફ્રાસ્‍ટ્રક્‍ચરનો પ્રશ્‍ન પણ ઉઠાવવામાં આવ્‍યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે ઓપન જેલ સિસ્‍ટમના વિકલ્‍પો જોવા કહ્યું હતું. સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે કેન્‍દ્ર અને રાજ્‍યો પાસેથી જવાબ માંગ્‍યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ મુખ્‍ય ન્‍યાયાધીશ આરસી લાહૌટીએ ૨૦૧૩માં એક પત્ર લખીને કહ્યું હતું કે દેશભરની ૧૩૮૨ જેલોમાં અમાનવીય સ્‍થિતિ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ પત્રની નોંધ લીધી હતી અને તેને પીઆઈએલમાં ફેરવીને કેસની સુનાવણી શરૂ કરી હતી. હવે અંડરટ્રાયલની મુક્‍તિ અંગે BNSS ની જોગવાઈઓને લાગુ કરવાનું કહેવામાં આવ્‍યું છે. તેનાથી જેલમાં કેદીઓની ભીડ પણ ઓછી થવાની આશા છે.