નવી દિલ્હી : દિલ્હીમાં રાજકીય ઉથલપાથલ ચાલુ છે. મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલે પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપવાની જાહેરાત કરી છે. આ સાથે તેમણે કેન્દ્ર સરકાર પાસે જલ્દી ચૂંટણી કરાવવાની પણ માંગ કરી છે. આ તમામ ઘટનાક્રમ અરવિંદ કેજરીવાલ જેલમાંથી બહાર આવ્યા પછી થઈ રહ્યો છે. દિલ્હી લિકર પોલિસી કૌભાંડ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે તેમને જામીન આપ્યા છે.

દિલ્હી સરકારના મંત્રીઓ આતિશી અને સૌરભ ભારદ્વાજે પણ મહારાષ્ટ્રની સાથે રાજ્યમાં ચૂંટણી કરાવવાની માંગ કરી છે. બીજી તરફ કેજરીવાલના રાજીનામાની જાહેરાત બાદ રાજકારણ પણ તેજ થઈ ગયું છે. દેશની સત્તારૂઢ ભાજપે તેને 'પીઆર સ્ટંટ' ગણાવ્યું છે. તે જ સમયે, દિલ્હી કોંગ્રેસે પણ દિલ્હીના મુખ્યમંત્રીના રાજીનામાની ઘોષણાને એક કપટ ગણાવ્યું છે.

દેશની રાજધાનીમાં ગયા શુક્રવાર (13 સપ્ટેમ્બર)થી રાજકીય ઉથલપાથલ શરૂ થઈ ગઈ છે. હકીકતમાં, દિલ્હી એક્સાઇઝ પોલિસી કેસમાં ધરપકડ કરાયેલા મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલને મોટી રાહત મળી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે તેમને શરતી જામીન આપ્યા હતા. કેજરીવાલ શુક્રવારે સાંજે તિહાર જેલમાંથી બહાર આવ્યા હતા. કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સી (CBI) દ્વારા જૂનના અંતમાં AAP નેતાની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

જેલમાંથી બહાર આવ્યા બાદ જ દિલ્હીનું રાજકારણ ગરમાવા લાગ્યું હતું. ત્યારબાદ AAP સુપ્રીમો પાર્ટીના નેતાઓને મળ્યા હતા. ગયા રવિવારે કેજરીવાલે દિલ્હીમાં AAP કાર્યાલયમાં પાર્ટી કાર્યકર્તાઓને સંબોધિત કર્યા હતા. આ દરમિયાન કેજરીવાલે સીએમ પદ પરથી રાજીનામું આપવાની જાહેરાત કરીને બધાને ચોંકાવી દીધા હતા. મુખ્યમંત્રીએ કહ્યું કે તેઓ બે દિવસ પછી તેમના પદ પરથી રાજીનામું આપી દેશે. AAP નેતાએ કહ્યું કે જ્યાં સુધી લોકો તેમને ઈમાનદારીનું પ્રમાણપત્ર નહીં આપે ત્યાં સુધી તેઓ મુખ્યમંત્રીની ખુરશી પર બેસશે નહીં. કેજરીવાલે કહ્યું કે વિધાયક દળની બેઠક બોલાવવામાં આવશે, જેમાં નવા મુખ્યમંત્રીના નામ પર સર્વસંમતિ સાધવામાં આવશે.

રાજીનામાની જાહેરાતની સાથે જ મુખ્યમંત્રી કેજરીવાલે દિલ્હીમાં વહેલી ચૂંટણીની માંગ કરી હતી. કેજરીવાલે આમ આદમી પાર્ટીના મુખ્યાલયમાં એક કાર્યક્રમ દરમિયાન કહ્યું, 'અમે ચૂંટણી પંચ પાસે નવેમ્બરમાં જ દિલ્હીમાં ચૂંટણી કરાવવાની માંગ કરીશું.'

કેજરીવાલ ઉપરાંત AAPના ઘણા નેતાઓએ પણ રાજધાનીમાં વહેલી ચૂંટણીની માંગ કરી છે. સરકારના મંત્રી સૌરભ ભારદ્વાજે દાવો કર્યો કે, 'દિલ્હીના લોકોમાં એટલી અધીરાઈ છે કે તેઓ કહી રહ્યા છે કે ચૂંટણી જલ્દી થવી જોઈએ અને આપણે આમ આદમી પાર્ટીને વોટ આપીને તેમને ફરીથી મુખ્યમંત્રી બનાવવા જોઈએ.'

આ મુદ્દાને સમજવા માટે અમર ઉજાલાએ સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલ અને બંધારણીય નિષ્ણાત વિરાગ ગુપ્તા સાથે વાત કરી. વિરાગ કહે છે, 'એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે મોદી-3.0ના કાર્યકાળમાં એક દેશ, એક ચૂંટણીનો એજન્ડા પૂરો થશે. આ માટે રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીનું કેલેન્ડર એડજસ્ટ કરવું પડશે. જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ 1951ની કલમ 15 મુજબ ચૂંટણી પંચ વિધાનસભાની મુદત પૂરી થયાના 6 મહિનાની અંદર વિધાનસભાની વહેલી ચૂંટણી કરાવવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે. મહારાષ્ટ્રમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી ઓક્ટોબર 2019માં અને દિલ્હીમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી ફેબ્રુઆરી 2020માં યોજાઈ હતી. તેથી બંધારણીય રીતે બંને રાજ્યોમાં એકસાથે વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાઈ શકે છે.

એક ન્યૂઝ એજન્સી એ એક નિષ્ણાતને ટાંકીને કહ્યું કે દિલ્હી વિધાનસભાનો કાર્યકાળ આવતા વર્ષે 23 ફેબ્રુઆરીએ સમાપ્ત થઈ રહ્યો છે અને ફેબ્રુઆરીની શરૂઆતમાં ચૂંટણી યોજાવાની આશા છે. જો કે, કેજરીવાલે રવિવારે માંગ કરી હતી કે દિલ્હીમાં મહારાષ્ટ્રની સાથે નવેમ્બરમાં ચૂંટણી થાય. મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાનો કાર્યકાળ 26 નવેમ્બરે પૂરો થાય છે. નિષ્ણાતે કહ્યું, 'કાયદેસર રીતે ચૂંટણી પંચ પાસે મહારાષ્ટ્ર તેમજ દિલ્હીમાં વિધાનસભા ચૂંટણી કરાવવાની સત્તા છે. પરંતુ અગાઉના પ્રસંગોએ દિલ્હીમાં અલગથી ચૂંટણી યોજાઈ હતી. ચૂંટણી પંચ પાસે મહારાષ્ટ્ર અને દિલ્હીની ચૂંટણી એકસાથે કરાવવાનું કારણ હોવું જોઈએ.

નિષ્ણાતે કહ્યું કે દિલ્હી સરકારે વહેલી ચૂંટણીની માંગ માટે ચૂંટણી પંચને કારણો આપવા પડશે. બંધારણ અને જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમના નિષ્ણાતે કહ્યું કે સરકારે ચૂંટણી પંચને પત્ર લખવો પડશે અને પંચને વહેલી ચૂંટણી યોજવાનું કારણ સમજાવવું પડશે. જો કે અંતિમ નિર્ણય ચૂંટણી પંચ જ લેશે.

આ પ્રશ્નના જવાબમાં વકીલ વિરાગ ગુપ્તાએ અમર ઉજાલાને જણાવ્યું હતું કે વિધાનસભાની મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં ચૂંટણી યોજવા માટે ચૂંટાયેલી રાજ્ય સરકારની કેબિનેટને વિધાનસભા ભંગ કરવાની ભલામણ કરવી પડે છે. તે મુજબ લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર વિધાનસભાના વિસર્જન અને નવી વિધાનસભાની રચનાની પ્રક્રિયાની ભલામણ કરી શકે છે. તે ભલામણો અનુસાર ચૂંટણી પંચ વિધાનસભાની ચૂંટણી વહેલી યોજવા પર પોતાની મહોર લગાવી શકે છે. આ માટે ચૂંટણી પંચે અનેક પાસાઓ પર વિચાર કરવો પડશે. ચૂંટણી પંચ નવા મતદારોના સમાવેશ સાથે મતદાર યાદીના અપડેટ, EVMની ઉપલબ્ધતા, તહેવારો અનુસાર વહીવટી અધિકારીઓ, પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળોની ઉપલબ્ધતા અને વહેલી ચૂંટણી યોજવા સંબંધિત આર્થિક પાસાઓનું મૂલ્યાંકન કર્યા પછી વહેલી ચૂંટણી યોજવા સંમત થાય છે.

એક બીજા નિષ્ણાતે જણાવ્યું કે દિલ્હીમાં મતદાર યાદી 1 જાન્યુઆરી, 2025ના રોજ અપડેટ કરવામાં આવશે, જે તેની લાયકાતની તારીખ છે. મતદાર યાદી અપડેટ થાય ત્યારે જ નવા નોંધાયેલા મતદારો તેમનો મત આપી શકશે. નિષ્ણાતના મતે તેથી ચૂંટણી પંચ દિલ્હીમાં નિર્ધારિત કાર્યક્રમ મુજબ ચૂંટણી કરાવવાનું પસંદ કરી શકે છે.

દિલ્હીમાં વહેલી ચૂંટણી કરાવવાની સાથે વિધાનસભા ભંગ કરવા પર પણ સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. દિલ્હીના શિક્ષણ મંત્રી આતિષીએ આ સવાલનો જવાબ આપ્યો છે. આતિશીએ કહ્યું કે જો કોઈપણ વિધાનસભાનો કાર્યકાળ છ મહિનાથી ઓછો હોય તો કેન્દ્ર સરકાર અને ચૂંટણી પંચ કોઈપણ સમયે ચૂંટણી કરાવી શકે છે. તેથી દિલ્હી વિધાનસભા ભંગ કરવાની જરૂર નથી.

આ પાસા પર વકીલ વિરાગ ગુપ્તા કહે છે, 'દિલ્હીમાં મુખ્યમંત્રી કેજરીવાલે રાજીનામું આપવાની જાહેરાત કરી દીધી છે પરંતુ હજુ સુધી વિધાનસભા ભંગ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી નથી. દિલ્હીમાં વહેલી વિધાનસભા ચૂંટણી કરાવવા માટે દિલ્હી સરકારની ભલામણ, લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરની ભલામણ અને ચૂંટણી પંચની સંમતિ સાથે કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી જરૂરી છે. ચૂંટણી પંચે મહારાષ્ટ્ર, હરિયાણા અને ઝારખંડમાં મતદાર યાદીઓના સારાંશ સુધારણાનું કામ કેટલાક મહિનાઓ પહેલા શરૂ કર્યું છે. પરંતુ દિલ્હીમાં આ પ્રક્રિયા ગયા મહિને ઓગસ્ટથી જ શરૂ થઈ છે. તેથી ચૂંટણીની સંપૂર્ણ તૈયારીઓ કર્યા બાદ જ ચૂંટણી પંચ દિલ્હીમાં વિધાનસભા ચૂંટણી વહેલી યોજવા અંગે નિર્ણય લઈ શકે છે.

મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલ મંગળવારે રાજીનામું આપશે. આ પછી, જ્યારે તેમનું રાજીનામું સ્વીકારવામાં આવશે, ત્યારે AAP ધારાસભ્ય દળની બેઠક થશે અને તેમાં નેતાની પસંદગી કરવામાં આવશે. આ પછી, વિધાયક દળના નેતા ઉપરાજ્યપાલ દ્વારા રાષ્ટ્રપતિને પોતાનો દાવો રજૂ કરશે અને તે પછી તેઓ શપથ લેશે. AAP સરકારના મંત્રી સૌરભે કહ્યું કે આ પ્રક્રિયામાં એક સપ્તાહનો સમય લાગી શકે છે. (અમર ઉજાલા માંથી સાભાર)