નવી દિલ્‍હીઃ ભારતમાં ભારે હવામાનની ઘટનાઓ સતત વધી રહી છે. સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટ (CSE)ના રિપોર્ટમાં આ વાત સામે આવી છે. વર્ષ 2024માં વર્ષના પ્રથમ નવ મહિનામાં 93 ટકા દિવસોમાં ભારે હવામાનની ઘટનાઓનો અનુભવ થયો હતો. 274 દિવસોમાંથી, 255 દિવસો ગરમી અને ઠંડા મોજા, ચક્રવાત, વીજળી, ભારે વરસાદ, પૂર અને ભૂસ્ખલન દ્વારા ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ ઘટનાઓએ 3,238 લોકો માર્યા, 3.2 મિલિયન હેક્ટર પાકને અસર થઈ. 235,862 મકાનો અને ઇમારતો નાશ પામ્યા હતા અને લગભગ 9,457 પશુધન માર્યા ગયા હતા.

 

તેની સરખામણીમાં, 2023 ના પ્રથમ નવ મહિનામાં 273 માંથી 235 દિવસોમાં આત્યંતિક હવામાન નોંધાયું હતું, જેના પરિણામે 2,923 મૃત્યુ થયા હતા, 1.84 મિલિયન હેક્ટર પાકને અસર થઈ હતી, 80,293 ઘરોને નુકસાન થયું હતું અને 92,519 પશુધન માર્યા ગયા હતા.

 

રિપોર્ટનું સંકલન કરનારા ડેટા વિશ્લેષકોએ નોંધ્યું હતું કે "તે ખૂબ જ સંભવ છે કે ઘટના-વિશિષ્ટ નુકસાન, ખાસ કરીને જાહેર મિલકત અને પાકના નુકસાન પર અપૂર્ણ ડેટા સંગ્રહને કારણે નોંધાયેલ નુકસાન પણ ઓછો અંદાજ હોઈ શકે છે."

આ વર્ષે આબોહવાને લગતા ઘણા રેકોર્ડ બન્યા છે

 

વર્ષ 2024 માં ઘણા આબોહવા રેકોર્ડ પણ સ્થાપિત થયા હતા. જાન્યુઆરી 1901 પછી ભારતનો નવમો સૌથી સૂકો મહિનો હતો. ફેબ્રુઆરીમાં, દેશમાં 123 વર્ષમાં તેનું બીજું સૌથી વધુ લઘુત્તમ તાપમાન નોંધાયું હતું. મે મહિનામાં ચોથું સૌથી વધુ સરેરાશ તાપમાન નોંધાયું હતું અને જુલાઈ, ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બરમાં 1901 પછી સૌથી વધુ લઘુત્તમ તાપમાન નોંધાયું હતું. જાન્યુઆરી એ ઉત્તરપશ્ચિમમાં બીજો સૌથી સૂકો મહિનો હતો અને જુલાઈ એ પ્રદેશમાં બીજા નંબરનું સૌથી વધુ લઘુત્તમ તાપમાન નોંધાયું હતું. ફેબ્રુઆરી એ દક્ષિણ દ્વીપકલ્પમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી ભીનો મહિનો હતો, ત્યારબાદ માર્ચ અને એપ્રિલમાં અપવાદરૂપે ગરમ અને શુષ્ક હવામાન હતું, પરંતુ જુલાઈમાં 36.5 ટકા વધુ વરસાદ જોવા મળ્યો હતો અને ઓગસ્ટમાં બીજા ક્રમનું સૌથી વધુ લઘુત્તમ તાપમાન નોંધાયું હતું.

 

CSEના ડાયરેક્ટર જનરલ સુનીતા નારાયણે જણાવ્યું હતું કે, “આ વિક્રમજનક આંકડાઓ આબોહવા પરિવર્તનની અસરને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યાં અગાઉ દર સદીમાં એક વખત બનતી ઘટનાઓ હવે દર પાંચ વર્ષ કે તેથી ઓછા સમયમાં બનતી હોય છે નુકસાન અને નુકસાનના આ સતત ચક્ર સાથે અનુકૂલન કરવા માટેના સંસાધનો."

 

 

છેલ્લા નવ મહિનામાં 32 રાજ્યોમાં વીજળી અને તોફાનથી માંડીને 1,021 લોકોના મોત થયા છે. અવિરત વરસાદના કારણે વિવિધ વિસ્તારોમાં પૂરની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. એકલા આસામમાં 122 દિવસનો ભારે વરસાદ, પૂર અને ભૂસ્ખલન, રાજ્યના મોટા ભાગોમાં પાણી ભરાયા અને સમુદાયોને વિનાશક બનાવ્યા. દેશભરમાં પૂરને કારણે 1,376 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે.

 

રિપોર્ટના લેખકોમાંના એક રજિત સેનગુપ્તા કહે છે કે ગરમીના મોજાથી 210 લોકોના મોત થયા હતા, પરંતુ આ ડેટા ઉત્તર ભારતમાં ખેડૂતો અને મજૂરો સહિતના લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર લાંબા સમય સુધી ઊંચા તાપમાનની અસરને પ્રતિબિંબિત કરતું નથી. રાહતના ઓછા માધ્યમો સાથે સળગતી ગરમી. તેવી જ રીતે, હવામાન સંબંધિત નુકસાન માટે મજબૂત વળતર પ્રણાલીની જરૂરિયાતને દર્શાવતા, પાકના નુકસાન પર તીવ્ર ઠંડી અને હિમની અસર પણ પકડવામાં આવી નથી. આ સહાય વિના, ખેડૂતો દેવામાં ડૂબી જાય છે, તેમના હાંસિયામાં વધારો અને ગરીબી વધે છે."

 

રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે મધ્ય પ્રદેશમાં 176 દિવસ સુધી ભારે હવામાનનો સામનો કરવો પડ્યો, જે દેશમાં સૌથી વધુ છે. કેરળમાં સૌથી વધુ 550 મૃત્યુ નોંધાયા છે, ત્યારબાદ મધ્ય પ્રદેશ (353) અને આસામ (256) છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ મકાનો (85,806) ક્ષતિગ્રસ્ત થયા હતા, જ્યારે મહારાષ્ટ્રમાં, જેણે 142 દિવસ સુધી ભારે હવામાનનો અનુભવ કર્યો હતો, તે સમગ્ર દેશમાં 60 ટકાથી વધુ અસરગ્રસ્ત પાક વિસ્તાર ધરાવે છે, ત્યારબાદ મધ્ય પ્રદેશ (25,170 હેક્ટર) રહ્યું હતું.

 

મધ્ય ભારતમાં 218 દિવસમાં આત્યંતિક ઘટનાઓની સૌથી વધુ આવર્તન હતી, ત્યારબાદ ઉત્તરપશ્ચિમમાં 213 દિવસે. મૃત્યુના સંદર્ભમાં, મધ્ય પ્રદેશમાં સૌથી વધુ મૃત્યુ (1,001) નોંધાયા છે, ત્યારબાદ દક્ષિણ દ્વીપકલ્પ (762 મૃત્યુ), પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ (741 મૃત્યુ) અને ઉત્તર-પશ્ચિમ (734 મૃત્યુ) છે.

 

અહેવાલના લેખકોમાંના એક કિરણ પાંડે કહે છે, "2024માં 27 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ભારે હવામાનના દિવસોમાં વધારો જોવા મળ્યો હતો, જેમાં કર્ણાટક, કેરળ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં 40 કે તેથી વધુ વધારાના દિવસોનો સમાવેશ થાય છે."

 

રિચાર્ડ મહાપાત્રાએ જણાવ્યું હતું કે આ અહેવાલ એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે આત્યંતિક ઘટનાઓ પ્રત્યેના અમારા અભિગમમાં જરૂરી છે - આપત્તિ પ્રતિભાવથી જોખમ ઘટાડવા અને સ્થિતિસ્થાપકતા નિર્માણ સુધી. રિપોર્ટમાં એ વાત પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે આબોહવા પરિવર્તન માટે જવાબદાર ઉચ્ચ ઉત્સર્જન કરનારા દેશો પાસેથી વળતરની જરૂર છે. આત્યંતિક હવામાન ઘટનાઓ વધુ વારંવાર અને ગંભીર બનવા માટે સેટ છે. નારાયણ કહે છે કે "આ વલણ હવે કાલ્પનિક નથી. આ અહેવાલ સારા સમાચાર નથી, પરંતુ તે જરૂરી ચેતવણી છે."