નવી દિલ્હી : ઇતિહાસના પ્રત્યેક કાળે આપણી માતૃભૂમિએ વીર સપૂતો અને પુત્રીઓ પેદા કર્યા છે, જેમણે પોતાની તીવ્ર પ્રતિભાથી માંડીને હિંદની ભાવનાને વ્યક્ત કરી છે. કેટલાક સપ્તર્ષિ નક્ષત્રના તારાઓ જેવા રહ્યા છે; તેઓ માર્ગમાં આપણને માર્ગદર્શન આપવાનું ચાલુ રાખે છે. ભગવાન બિરસા મુંડા નક્ષત્રના સૌથી તેજસ્વી તારાઓમાંના એક હતા જે રાષ્ટ્રના માર્ગને પ્રકાશિત કરે છે.

જ્યારે રાષ્ટ્ર આધુનિક ભારતના ઇતિહાસમાં આ પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિની 150મી જન્મજયંતીની એક વર્ષ લાંબી ઉજવણીની શરૂઆત કરી રહ્યું છે, ત્યારે હું તેમની આ પુણ્યસ્મૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરીને નમન કરું છું. અહીં મને એ પણ યાદ આવે છે કે બાળપણમાં ભગવાન બિરસા મુંડાની દંતકથાઓ સાંભળીને મને અને મારા મિત્રોને આપણા વારસા પર ગર્વ થયો હતો.
માત્ર 25 વર્ષના ટૂંકા જીવનમાં, આજના ઝારખંડમાં ઉલિહાતુનો આ છોકરો વસાહતી શોષણ સામે લોકોના પ્રતિકારનો નાયક બની ગયો. જ્યારે બ્રિટિશ સત્તાવાળાઓ અને સ્થાનિક જમીનદારો આદિવાસી સમુદાયોનું શોષણ કરી રહ્યા હતા, તેમની જમીનો પચાવી પાડી રહ્યા હતા અને અત્યાચારો કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ભગવાન બિરસા આ સામાજિક અને આર્થિક અન્યાય સામે ઊભા થયા હતા અને લોકોને તેમના હક માટે લડત આપવા પ્રેર્યા હતા. "ધરતી આબા" ("ધરતીના પિતા" )તરીકે ઓળખાતા ભગવાન બિરસાએ 1890ના દાયકાના અંત ભાગમાં અંગ્રેજોના દમન સામે "ઉલ્ગુલિઅન" અથવા મુંડા બળવાનું આયોજન કર્યું હતું.
અલબત્ત, ઉલગુલાન એક બળવા કરતાં ઘણું વધારે હતું. તે ન્યાય અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ બંને માટેની લડત હતી. ભગવાન બિરસા મુંડાની ચતુરાઈભરી સમજણને કારણે એક તરફ આદિવાસી પ્રજાને કોઈ પણ જાતની દખલગીરી વિના પોતાની જમીનની માલિકી અને ખેતી કરવાનો અધિકાર મળ્યો અને બીજી તરફ આદિવાસી રીતરિવાજો અને સામાજિક મૂલ્યોનું મહત્ત્વ પણ મહાત્મા ગાંધીની જેમ જ તેમનો સંઘર્ષ પણ ન્યાય અને સત્યની ખોજથી પ્રેરિત હતો.
બીમારની સંભાળ રાખવી એ તેના માટે ઉત્કટ હતું તેમને ઉપચારક તરીકેની તાલીમ આપવામાં આવી હતી, અને શ્રેણીબદ્ધ ઘટનાઓએ લોકોને વિશ્વાસ અપાવ્યો કે ઈશ્વરે તેમને ઉપચારક સ્પર્શની ભેટ આપી છે. તેમણે લોકોને વિનંતી કરી હતી કે જે કોઈ પણ બીમાર હોય તેને તેમની પાસે લાવો, તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, "જો આ શક્ય ન હોય તો હું પોતે બીમાર લોકોને મળવા આવીશ." તે ગામડાંઓમાં ફરતા, માંદા લોકોને બોલાવતા, અને અસંખ્ય લોકોને તેની કુશળતાથી અને તેના ઉપચારક સ્પર્શથી સાજો કરતા.
તેમના બલિદાનની ગાથા પણ ભારતના આદિવાસી સમુદાયોના મહાન ક્રાંતિકારીઓના ઇતિહાસમાં એક નિર્ણાયક કડી છે. તેમનો સંઘર્ષ આ ભૂમિની અનન્ય પરંપરાને રેખાંકિત કરે છે, જ્યાં કોઈ પણ સમુદાય ક્યારેય મુખ્ય પ્રવાહથી અલગ નથી. વનવાસીઓ, આજે અનુસૂચિત જનજાતિની શ્રેણીમાં સમાવિષ્ટ છે, તે હંમેશાં રાષ્ટ્રીય સામૂહિકનો ભાગ રહ્યા છે.
એક સમય હતો જ્યારે ભગવાન બિરસા મુંડા અને અન્ય લોકોનું નામ ઇતિહાસના "અજાણ્યા નાયકો" માં રાખવામાં આવ્યું હતું. જો કે, તાજેતરના સમયમાં, તેમના પરાક્રમ અને બલિદાનની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. "આઝાદી કા અમૃત મહોત્સવ" દરમિયાન, અમે ભારતની સંસ્કૃતિ અને સિદ્ધિઓના ગૌરવપૂર્ણ ઇતિહાસની ઉજવણી કરી હતી, જેણે લોકોને, ખાસ કરીને યુવાનોને, જેઓ અગાઉ ઓછા જાણીતા રહ્યા હતા એવા મહાન દેશભક્તોના બહાદુર યોગદાન વિશે વધુ જાણવામાં મદદ કરી હતી.
ઇતિહાસ સાથેના આ નવા જોડાણને ત્યારે બળ મળ્યું જ્યારે સરકારે 2021માં આદિવાસી સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના યોગદાનને યાદ કરવા માટે ભગવાન બિરસા મુંડાની જન્મજયંતી, 15 નવેમ્બર, "જનજાતીય ગૌરવ દિવસ" તરીકે ઉજવવાનો નિર્ણય કર્યો. ભગવાન બિરસા મુંડાના સ્મૃતિમાં વારસાની ભારતના ઇતિહાસના કેન્દ્રમાં લાંબા સમયથી ઓછું પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતા આદિવાસી ઇતિહાસને મૂકવામાં આવ્યો છે.
આ ઇતિહાસ આજે વધુ સુસંગત છે, કારણ કે તે આધુનિક વિશ્વને પ્રકૃતિ સાથે સુમેળમાં રહેવા અને ઇકોલોજીના સંરક્ષણમાં નિર્ણાયક પાઠ શીખવે છે. મને સારી રીતે યાદ છે કે જ્યારે હું નાની હતી, ત્યારે હું જોતો હતો કે મારા પિતા ઇંધણ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા સૂકા લાકડાને પણ કાપવા માટે માફી માંગતા હતા. લાક્ષણિક રીતે, આદિજાતિ સમાજો સંતુષ્ટ હોય છે કારણ કે તેઓ વ્યક્તિગત મહત્વાકાંક્ષાઓ કરતા સામૂહિક ભલાઈ પર વધુ ભાર મૂકે છે.
આદિજાતિ સમાજની આ વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતાને માનવજાતના વધુ સારા ભવિષ્ય માટે પોષવાની જરૂર છે. ભારતના સામાજિક-સાંસ્કૃતિક તાણાવાણામાં આદિવાસી સમુદાયોના મહત્વને યોગ્ય રીતે માન્યતા આપવા માટે છેલ્લા દાયકા દરમિયાન શરૂ કરવામાં આવેલા સરકારના વ્યાપક પ્રયત્નો પાછળનું આ જ ચોક્કસ કારણ છે. તેણે સૂત્રોથી આગળ સાકાર કરવાના હેતુથી શ્રેણીબદ્ધ કાર્યક્રમો અને યોજનાઓની જાહેરાત કરી છે. આદિજાતિના વિકાસ અને કલ્યાણ માટે વધુ સર્વગ્રાહી અભિગમ સાથે, લગભગ 63,000 આદિવાસી ગામોમાં સામાજિક માળખાગત સુવિધાઓમાં રહેલી ખામીઓને દૂર કરવા માટે ગયા મહિને ધરતી આબા જનજાતીય ગ્રામ ઉત્કર્ષ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તદુપરાંત પ્રધાનમંત્રી જનજાતી આદિવાસી ન્યાય મહા અભિયાન (પીએમ-જનમન) કલ્યાણકારી પહેલોને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે 11 મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
હું માનું છું કે એસટી સમુદાયોના સર્વાગી વિકાસ માટે અવિરતપણે કામ કરવું એ જ સાચી શ્રદ્ધાંજલિ છે. જે રાષ્ટ્ર ભગવાન બિરસા મુંડા અને આદિવાસી વિસ્તારોના અન્ય સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને આપી શકે છે. તે મારા માટે ખૂબ જ સંતોષની વાત છે કે રાષ્ટ્રપતિ ભવને પણ એસટી સમુદાયો સુધી પહોંચવા માટે નવી પહેલ કરી છે. રાષ્ટ્રપતિ ભવન મ્યુઝિયમમાં એક ગેલેરી "જનજાતીય દર્પણ"નું ઉદઘાટન કરવાનું મારું સૌભાગ્ય છે, જે રાષ્ટ્રનિર્માણમાં સમૃદ્ધ કલા, સંસ્કૃતિ અને આદિવાસી સમુદાયોના યોગદાનની ઝાંખી કરાવે છે. ઓગસ્ટમાં રાજ્યપાલોની પરિષદ દરમિયાન મને આદિજાતિ કલ્યાણ માટે સંસાધનોના વધુ સારા ઉપયોગની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવાની તક મળી હતી.
રાષ્ટ્રપતિ ભવનની મુલાકાત લેવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવેલા વિશેષ સંવેદનશીલ આદિજાતિ 75 જૂથો (પીવીટીજી)ના પ્રતિનિધિઓ સાથે મેં વિસ્તૃત આદાનપ્રદાન કર્યું ત્યારે મારા માટે આ એક નમ્ર અનુભવ હતો. તેઓએ મારી સાથે તેમના સુખ અને દુ:ખ શેર કર્યા. જો કોઈ એક સિદ્ધિનું મને ગૌરવ છે, તો તે હકીકત છે કે આપણા આદિવાસી ભાઈઓ અને બહેનો મારામાં સર્વોચ્ચ બંધારણીય હોદ્દા પર બિરાજમાન છે તે આપણા બધા માટે અભૂતપૂર્વ માન્યતા તરીકે જુએ છે.
ભગવાન બિરસા મુંડાની 150મી જન્મજયંતીની ઉજવણીમાં, આપણે આ ભાવનાની ઉજવણી કરી રહ્યા છીએ, જે મને ખાતરી છે કે આપણે બધા વહેંચીએ છીએ. હું માનું છું કે ભગવાન બિરસા મુંડાના આદર્શો માત્ર આદિવાસી સમુદાયના જ નહીં, પરંતુ દેશના દરેક ભાગમાં, દરેક સમુદાયના યુવાનો માટે ગૌરવની સાથે સાથે પ્રેરણાસ્ત્રોત પણ છે. તેમની આકાંક્ષાઓ-સ્વતંત્રતા, ન્યાય, ઓળખ અને સન્માન - દરેક યુવાનની આકાંક્ષાઓ છે.
(લેખક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ છે)