નવી દિલ્હી : અર્થવ્યવસ્થાનું સચોટ ચિત્ર પ્રતિબિંબિત કરવા માટે સરકાર જીડીપીની ગણતરી માટે આધાર વર્ષ બદલીને ફેબ્રુઆરી 2026 કરવાનું વિચારી રહી છે. એક દાયકા કરતાં પણ વધુ સમયમાં આ પહેલો સુધારો હશે. છેલ્લી વખત આ સુધારો 2011-12માં કરવામાં આવ્યો હતો.

   હવે નવા આધાર વર્ષને 2022-23માં બદલવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. તેનો અમલ ફેબ્રુઆરી 2026થી થશે. આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય આવતા વર્ષે જાન્યુઆરીથી પીરિયડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) ના માસિક અંદાજો રજૂ કરશે. એવું માનવામાં આવે છે કે વિશ્વનાથ ગોલ્ડરની અધ્યક્ષતામાં રચાયેલી નેશનલ એકાઉન્ટ્સ સ્ટેટિસ્ટિક્સ પર 26 સભ્યોની સલાહકાર સમિતિ દ્વારા 2026 ની શરૂઆતમાં આ કાર્ય પૂર્ણ કરવામાં આવશે.

    જીડીપી ગણતરીની વર્તમાન પદ્ધતિને બદલવા માટે ભારતમાં શરૂ થયેલી કવાયત અંગે વિચાર-મંથન ચાલી રહ્યું છે. જીડીપી એ કોઈપણ દેશની આર્થિક સ્થિતિનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ સૂચક છે. દેશની નીતિઓને નવી દિશા આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. વર્તમાન ચર્ચા એ વાત પર કેન્દ્રિત છે કે શું વર્તમાન પ્રથા બદલવી જોઈએ? જો ફેરફારો કરવા જોઈએ, તો કયા માપદંડો અપનાવવાની જરૂર છે?

 ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે સત્તાવાર આંકડાશાસ્ત્રીઓએ આ તકનો લાભ ઉઠાવીને જીડીપીની ગણતરીની પદ્ધતિમાં સુધારો કરવો જોઈએ જેથી લોકોનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહે. આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MOSPI) સચિવ સૌરભ ગર્ગે જણાવ્યું હતું કે મંત્રાલય આવતા વર્ષે જાન્યુઆરીથી સામયિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) ના માસિક અંદાજો જાહેર કરશે. ગર્ગ કહે છે કે આગામી આધાર વર્ષ (GDP) 2022-23 હશે. "ફેબ્રુઆરી 2026 થી અમલમાં આવશે

   નોંધનીય છે કે જીડીપી ગણતરીના આધાર વર્ષ બદલવા માટે સરકાર લાંબા સમયથી રાજ્યો, કેન્દ્રીય બેંક, શિક્ષણવિદો વગેરે સાથે ચર્ચા કરી રહી હતી. અગાઉ, સરકારે જીડીપીની ગણતરી માટે 2011-12ને આધાર વર્ષ બનાવ્યું હતું. ભારતમાં રાષ્ટ્રીય આવકનો પ્રથમ અંદાજ સેન્ટ્રલ સ્ટેટિસ્ટિકલ ઓર્ગેનાઈઝેશન દ્વારા વર્ષ 1956માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો, જેનું પાયાનું વર્ષ 1948-49 હતું. સમય જતાં, ડેટાની ઉપલબ્ધતામાં સુધારો થતાં, ગણતરીની પદ્ધતિમાં ફેરફારો કરવામાં આવ્યા 

   આધાર વર્ષ 2011-12ના ભાવો પર જીડીપીના આંકડાની ગણતરી કરવામાં આવી હોવા છતાં, ભારતીય અર્થતંત્ર હાલમાં વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંની એક છે. એટલું જ નહીં, વૈશ્વિક રેટિંગ એજન્સીઓની નજરમાં, ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા કોરોના રોગચાળાની નકારાત્મક અસરોનો સામનો કરવા છતાં સતત મજબૂત થઈ રહી છે. 

     એવું માનવામાં આવે છે કે સરકાર ફેબ્રુઆરી 2026 માં જીડીપી ગણતરી માટે નવા આધાર વર્ષની જાહેરાત કરી શકે છે. નવી ગણતરીમાં ફાનસ, વીસીઆર, રેકોર્ડર જેવી કેટલીક વસ્તુઓ દૂર કરવામાં આવશે. સ્માર્ટ ઘડિયાળો, ફોન અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ જેવા નવા ઉત્પાદનોનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. આ સિવાય જીએસટી ડેટાને નવા સ્ત્રોત તરીકે પણ રાખી શકાય છે. અર્થતંત્રના અસંગઠિત ક્ષેત્રોની વધુ સારી અને સચોટ તસવીર બહાર લાવવા માટે સરકાર આંકડાકીય પ્રણાલીમાં સુધારા માટે અનેક પગલાં લઈ રહી છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર નાણાકીય વર્ષ 2026-27માં દેશમાં આદિવાસીઓની જીવન સ્થિતિ, અખિલ ભારતીય સ્તરે દેવાની સ્થિતિ અને રોકાણ સર્વેક્ષણ વગેરે પણ કરવામાં આવશે.

     ડિજિટલાઈઝેશનના વર્તમાન યુગમાં જીડીપી ગણતરી પદ્ધતિમાં સુધારો જરૂરી છે. જો કે, આ સુધારાઓ અત્યંત કાળજી અને પારદર્શિતા સાથે થવી જોઈએ. નિષ્ણાતો માને છે કે સરકારે સુધારા માટે તમામ પક્ષોના મંતવ્યો સામેલ કરતી વ્યાપક પરામર્શ પ્રક્રિયા અપનાવવી જોઈએ. ઐતિહાસિક માહિતીની તુલના સુનિશ્ચિત કરવા માટે, જૂની અને નવી સિસ્ટમો વચ્ચે સંકલન થવો જોઈએ 

    ક્રિસિલના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી ડી.કે. જોશી કહે છે કે જીડીપીની ગણતરી માટેનું આધાર વર્ષ દર દસ વર્ષે બદલાય છે. છેલ્લા 10 વર્ષમાં દુનિયા ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. દરેક ક્ષેત્રમાં ઘણા મોટા ફેરફારો થયા છે. આવી સ્થિતિમાં, આધાર વર્ષ બદલવાની જરૂર છે. આ વખતે આધાર વર્ષમાં ફેરફાર 2026માં શક્ય છે. આધાર વર્ષમાં ફેરફાર સાથે, સરકાર જરૂરિયાત મુજબ જીડીપીની સચોટ ગણતરી માટે જરૂરી ફેરફારો કરી શકે છે. 

  અર્થશાસ્ત્રી મનોરંજન શર્મા કહે છે કે જીડીપીની ગણતરી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી હાલની પદ્ધતિઓ અને પદ્ધતિઓ જટિલ અને વિકસતા આર્થિક લેન્ડસ્કેપને અસરકારક રીતે પકડી શકતી નથી]

   કૃષિ અર્થશાસ્ત્રી દેવેન્દ્ર શર્મા માને છે કે જીડીપીમાં હિસ્સાનું મૂલ્યાંકન માત્ર કૃષિ ક્ષેત્રના કુલ ઉત્પાદનના આધારે કરવામાં આવે છે. પરંતુ ઉત્પાદનના આધારે ભાવ વધ્યા છે કે કેમ તે અંગે વિચારવું પડશે. 

     ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (જીડીપી) એ દેશમાં ઉત્પાદિત તમામ માલસામાન અને સેવાઓના કુલ મૂલ્યનો ઉલ્લેખ કરે છે. જીડીપીના મુખ્યત્વે બે પ્રકાર છે, નામાંકિત જીડીપી અને વાસ્તવિક જીડીપી. નજીવી જીડીપી વર્તમાન ભાવ (વર્તમાન વર્ષની પ્રવર્તમાન કિંમત) માં દર્શાવવામાં આવેલ તમામ માલસામાન અને સેવાઓના મૂલ્યને માપે છે. વાસ્તવિક જીડીપી, નજીવી જીડીપીથી વિપરીત, બેઝ યરના ભાવો પર દર્શાવવામાં આવેલા તમામ માલસામાન અને સેવાઓના મૂલ્યને માપે છે. એકંદર સ્થાનિક ઉત્પાદનના વ્યાપક માપદંડ તરીકે, તે દેશના આર્થિક સ્વાસ્થ્યના વ્યાપક સ્કોરકાર્ડ તરીકે કામ કરે છે. GDP સામાન્ય રીતે દર ક્વાર્ટરમાં ગણવામાં આવે છે. આ આકારણીના આધારે વાર્ષિક જીડીપીની ગણતરી કરવામાં આવે છે.

     વિભાવંગલ અનુકુલકારા પ્રાઈવેટ લિમિટેડના સ્થાપક અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર સિદ્ધાર્થ મૌર્ય કહે છે કે જીડીપીની ગણતરી કરવાની ત્રણ મુખ્ય પદ્ધતિઓ છે, જેમાં ઉત્પાદનનો અભિગમ, ખર્ચનો અભિગમ અને આવકનો અભિગમ સામેલ છે. ખાસ વાત એ છે કે જ્યારે ત્રણેય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને જીડીપીની ગણતરી કરવામાં આવે છે, ત્યારે પરિણામ સરખું જ આવે છે. ઉત્પાદનના અભિગમમાં, ઉત્પાદન સમયે ઉમેરાયેલ તમામ મૂલ્યનો સરવાળો કરીને જીડીપીના મૂલ્યની ગણતરી કરવામાં આવે છે.

   ખર્ચના અભિગમમાં, અંતિમ ઉપભોક્તાઓ દ્વારા ખરીદેલ ઉત્પાદનો અને સેવાઓના સરવાળાનો ઉપયોગ કરીને જીડીપીના મૂલ્યની ગણતરી કરવામાં આવે છે. આવકના અભિગમમાં, દેશમાં ઉત્પાદનમાંથી થતી આવકનો ઉપયોગ કરીને જીડીપીના મૂલ્યની ગણતરી કરવામાં આવે છે. દરેક પદ્ધતિ અલગ અલગ પરંતુ ઉપયોગી માહિતી આપે છે જેનો ઉપયોગ આર્થિક આયોજનમાં એકસાથે થઈ શકે છે, આ કિસ્સામાં દેશ. તે નોંધવું યોગ્ય છે કે આ પદ્ધતિઓ મોટે ભાગે એકબીજા સાથે સુસંગત હોય છે, પરંતુ ડેટા મર્યાદાઓ, માપમાં અસંગતતા, તે સમયે ચોક્કસ અંદાજો પણ બનાવવાનું મુશ્કેલ બનાવે છે

    2015 (મૂળ વર્ષ 2011-12) માં અપનાવવામાં આવેલી પદ્ધતિમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોને અનુરૂપ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. જો કે, આ પદ્ધતિની ઘણા ક્ષેત્રોમાં ટીકા કરવામાં આવી હતી. ઇન્ફોર્મેટિક્સ રેટિંગ્સના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી ડૉ. મનોરંજન શર્મા કહે છે કે જીડીપીની ગણતરી માટે ઉત્પાદનની આવક અને ખર્ચની ત્રણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ અર્થતંત્રનું ચિત્ર ત્રણ અલગ-અલગ ખૂણાઓથી દર્શાવે છે. ઉત્પાદન પદ્ધતિ કુલ ઉત્પાદન રજૂ કરે છે જ્યારે આવક પદ્ધતિ તમામ પરિબળો દ્વારા પ્રાપ્ત આવક દર્શાવે છે. જ્યારે ખર્ચ પદ્ધતિ તમામ પરિબળો દ્વારા કરવામાં આવેલ ખર્ચ દર્શાવે છે. 

     આધાર વર્ષ એ એક પ્રકારનો માપદંડ છે જેના સંદર્ભમાં રાષ્ટ્રીય આંકડાઓ જેમ કે કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (જીડીપી), ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક સેવિંગ્સ અને ગ્રોસ કેપિટલ ફોર્મેશન વગેરેની ગણતરી કરવામાં આવે છે. દરેક અર્થવ્યવસ્થામાં સમયાંતરે ફેરફારો થતા રહે છે અને આ ફેરફારોની દેશના વિકાસ અને વિકાસ પર મોટી અસર પડે છે. નિષ્ણાતોના મતે, અર્થવ્યવસ્થામાં થઈ રહેલા માળખાકીય ફેરફારોને પ્રતિબિંબિત કરવા માટે અનુમાનના આધાર વર્ષને સમયાંતરે સુધારવાની જરૂર છે (જેમ કે જીડીપીમાં સેવાઓનો હિસ્સો વધારવાનો) આધાર વર્ષ બદલવાનો બીજો ઉદ્દેશ ચોક્કસ આર્થિક એકત્રિત કરવાનો છે વર્તમાન પરિસ્થિતિ અનુસાર ડેટા. કારણ કે સચોટ ડેટાની ગેરહાજરીમાં અર્થતંત્રની અંદર કલ્યાણકારી યોજનાઓ ઘડવી શક્ય નથી.