નવી દિલ્‍હી, તા.૧૮: કાયદા પ્રધાન અર્જુન રામ મેઘવાલે લોકસભામાં એક દેશ એક ચૂંટણી સંબંધિત બિલ રજૂ કર્યું. આ અંતર્ગત બંધારણનું ૧૨૯મું સંશોધન બિલ અને કેન્‍દ્ર શાસિત કાયદા સંશોધન બિલ-૨૦૨૪ રજૂ કરવામાં આવ્‍યું હતું. લોકસભામાં બિલની સ્‍થાપનાને લઈને પણ મતદાનનો સામનો કરવો પડયો હતો. બિલની સ્‍થાપનાના પક્ષમાં ૨૬૯ વોટ પડયા જ્‍યારે તેની વિરુદ્ધમાં ૧૯૮ વોટ પડયા. આ રીતે બિલ સાદી બહુમતી દ્વારા સ્‍થાપિત થઈ શકે છે. આ દરમિયાન ગળહ પ્રધાન અમિત શાહ અને કેન્‍દ્રીય કાયદા પ્રધાન અર્જુન રામ મેઘવાલે બિલને જેપીસીને મોકલવાની હિમાયત કરી હતી.

વન નેશન વન ઇલેક્‍શન એ બંધારણ સુધારણા બિલ છે, તેથી તેના માટે બે તળતીયાંશ બહુમતીની જરૂર પડશે. કેન્‍દ્ર સરકાર સમક્ષ આ મજબૂરી છે, તેથી આ માટે જેપીસીનો રસ્‍તો પસંદ કરવામાં આવ્‍યો. આમાં, સર્વસંમતિ હાંસલ કરીને અથવા ઓછામાં ઓછા જેપીસી દ્વારા હાંસિયામાં રહેલા પક્ષોને મનાવીને બિલ પસાર કરી શકાય છે. કેન્‍દ્ર સરકાર માટે વન નેશન વન ઈલેક્‍શન બિલ પાસ કરવું સરળ નથી. ચાલો બિલ પસાર થવાનું સંપૂર્ણ ગણિત સમજીએ.

રાજ્‍યસભાની ૨૪૫ બેઠકોમાંથી NDA પાસે ૧૧૨ બેઠકો છે.

સરકાર ‘એક દેશ એક ચૂંટણી' માટે બે બિલ લાવી છે. આમાંથી એક બંધારણીય સુધારા બિલ છે. આ માટે બે તળતીયાંશ બહુમતી જરૂરી છે. NDA પાસે હાલમાં ૫૪૩ લોકસભા સીટોમાંથી ૨૯૨ સીટો છે. બે તળતીયાંશ બહુમતી માટે જરૂરી ૩૬૨નો આંકડો એટલે કે NDA પાસે બહુમતી કરતા લગભગ ૭૦ સાંસદો ઓછા છે.

NDA પાસે હાલમાં રાજ્‍યસભાની ૨૪૫ સીટોમાંથી ૧૧૨ સીટો છે. તેને ૬ નામાંકિત સાંસદોનું સમર્થન પણ છે અને એક અપક્ષ સાંસદનું સમર્થન ભાજપ પાસે છે એટલે કે ૧૧૯ મત કેન્‍દ્ર સરકારની તરફેણમાં છે. વિપક્ષ પાસે ૮૫ સાંસદો છે. રાજ્‍યસભામાં બે તળતીયાંશ બહુમતી માટે ૧૬૪ સાંસદોની જરૂર છે. મતલબ કે રાજ્‍યસભામાં પણ ભાજપ પાસે ૪૫ સાંસદોનો અભાવ છે. કેન્‍દ્ર સરકાર પાસે આ બિલ પાસ કરવા માટે સંખ્‍યા ન હોવાથી તે થ્‍ભ્‍ઘ્‍ દ્વારા આ બિલ પર સર્વસંમતિ બનાવવાનો પ્રયાસ કરશે. આ ૧૨૯મું સંશોધન બિલ હશે.

તમને જણાવી દઈએ કે પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદને એક દેશ, એક ચૂંટણી માટે સમિતિના અધ્‍યક્ષ બનાવવામાં આવ્‍યા હતા. તેમની ભલામણો બાદ હવે તેને કેબિનેટ દ્વારા પણ પસાર કરવામાં આવી છે. રામનાથ કોવિંદની આગેવાની હેઠળની સમિતિએ મોદી કેબિનેટને ભલામણ મોકલી હતી, ત્‍યારબાદ તેને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ કોવિંદે આ પહેલને ભારતની લોકશાહી માટે ‘ગેમ ચેન્‍જર' ગણાવી હતી. હવે કેન્‍દ્રીય કાયદા મંત્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે આ બિલ સંસદમાં રજૂ કર્યું છે. આ ડ્રાફ્‌ટ કાયદાઓનો હેતુ સમગ્ર દેશમાં એક સાથે ચૂંટણી કરાવવાનો છે.

એનડીએના તમામ ઘટક પક્ષો તેના સમર્થનમાં છે. ચંદ્રબાબુ નાયડુની પાર્ટી ટીડીપી, શિવસેના શિંદે જૂથ, જેડીયુ, એલજેપી સહિતના એનડીએના ઘટક પક્ષોએ આજે બિલ રજૂ કરવામાં કેન્‍દ્ર સરકારને ટેકો આપ્‍યો હતો. NDA સિવાયની પાર્ટી YSRCPએ પણ આ બિલ પર કેન્‍દ્ર સરકારને સમર્થન આપ્‍યું છે. તે જ સમયે, કોંગ્રેસ, AAP અને તળણમૂલ કોંગ્રેસ, NCP સહિત ભારતીય ગઠબંધનના વિપક્ષી પક્ષોએ પ્રાદેશિક સ્‍વાયત્તતા અને ચૂંટણી નિષ્‍પક્ષતા પર એક સાથે ચૂંટણીની અસર અંગે ચિંતા વ્‍યક્‍ત કરી છે. તેઓ દલીલ કરે છે કે આ પગલાથી સત્તાનું કેન્‍દ્રીકરણ થઈ શકે છે અને સંઘીય સિદ્ધાંતો નબળા પડી શકે છે. કોવિંદ સમિતિ માને છે કે એક દેશ એક ચૂંટણીમાં ભાગ લેવા માટે પ્રોત્‍સાહિત કરી શકે છે અને સંભવિત રીતે જીડીપીમાં ૧.૫% વધારો કરી શકે છે.

પરામર્શ દરમિયાન ૪૭ રાજકીય પક્ષોએ આ મુદ્દે રચાયેલી રામનાથ કોવિંદ સમિતિને પોતાનો અભિપ્રાય આપ્‍યો હતો. જેમાંથી ૩૨ પક્ષોએ સમર્થન અને ૧૫ પક્ષોએ વિરોધ કર્યો હતો. વિરોધી પક્ષોના લોકસભા સાંસદોની સંખ્‍યા ૨૦૫ છે. મતલબ કે ભારતીય ગઠબંધનના સમર્થન વિના બંધારણ સંશોધન બિલ પસાર કરવું મુશ્‍કેલ બનશે.

બિલની નકલની વાત કરીએ તો, જો કોઈપણ લોકસભા કે વિધાનસભામાં સમય પહેલા ચૂંટણી યોજવી હોય તો સંસદ કે વિધાનસભાને ભંગ કરવી પડશે. બિલમાં કલમ ૮૨ (A)નો સમાવેશ કરવાનો પ્રસ્‍તાવ છે જેના હેઠળ તમામ વિધાનસભાઓ અને લોકસભાની ચૂંટણીઓ એકસાથે યોજવામાં આવશે. આ સિવાય કલમ ૮૩માં પણ સુધારો કરવો પડશે. તે સંસદના ગળહોના કાર્યકાળ વિશે વાત કરે છે. આ સિવાય કલમ ૧૭૨ અને ૩૨૭માં પણ સુધારો કરવો પડશે. આ લેખોમાં સંસદને વિધાનસભાને લગતા નિયમો બનાવવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્‍યો છે.

પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદની અધ્‍યક્ષતામાં એક સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી. સમિતિએ ૧૪ માર્ચ, ૨૦૨૪ના રોજ પોતાનો અહેવાલ સુપરત કર્યો હતો. એકસાથે ચૂંટણી યોજવા માટે કેન્‍દ્ર સરકાર દ્વારા પ્રસ્‍તાવિત બિલ સૂચવે છે કે બિલ પર સહમતિ અને પસાર થયા પછી પણ, આ પ્રક્રિયા ૨૦૩૪ પહેલા લાગુ કરવામાં આવશે નહીં.