નવી દિલ્હી :  ડૉ. મનમોહન સિંહનું આજે 92 વર્ષની વયે દિલ્હીની એઈમ્સમાં નિધન થયું છે. તેઓ દસ વર્ષ સુધી ભારતના વડાપ્રધાન રહ્યા. 1991 માં ઉદારીકરણના યુગથી 2004 માં દેશના વડા પ્રધાન બનવા સુધી, તેમણે ઘણી નિર્ણાયક ક્ષણોમાં દેશની કમાન સંભાળી. તેમની વિદાય કોંગ્રેસ પાર્ટીના વડામાંથી એક માર્ગદર્શક પ્રકાશ અને સમજદાર વાલીની વિદાય દર્શાવે છે. એક વિચારક તરીકે તેમણે ભારતીય રાજકારણ અને અર્થતંત્રને નવી દિશા આપી. ભારતમાં ડૉ. સાહેબના વડાપ્રધાન તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન આર્થિક ઉદારીકરણ થયું, લાયસન્સ રાજનો અંત આવ્યો અને અર્થવ્યવસ્થાનો વિકાસ થયો

તેઓ સપ્ટેમ્બર 1982 થી જાન્યુઆરી 1985 સુધી ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના ગવર્નર હતા. જૂન 1991 થી મે 1996 સુધી, તેઓ પીવી નરસિમ્હા રાવની સરકારમાં નાણા મંત્રી હતા. તેઓ માર્ચ 1998 થી મે 2004 સુધી રાજ્યસભામાં વિપક્ષના નેતા હતા. અને પછી તેઓ મે 2004 થી મે 2014 સુધી ભારતના વડાપ્રધાન હતા. તેઓ 1991 થી એપ્રિલ 2024 સુધી રાજ્યસભાના સભ્ય હતા. ત્રણ દાયકાથી વધુ સમય સુધી ભારતીય સંસદના ઉપલા ગૃહના સભ્ય તરીકે તેમણે સંસદમાં ચર્ચાની પરંપરાને વધુ મજબૂત બનાવી. બીમાર હોવા છતાં તેઓ વ્હીલચેર પર બેસીને ઘણા મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગોએ સંસદ પહોંચ્યા હતા.

તેમના વિશે એક ખાસ વાત એ હતી કે તેઓ ક્યારેય કોઈને ઊંચા અવાજમાં પડકારતા સાંભળ્યા નહોતા. મૃદુભાષી અને વિવાદોથી દૂર રહેતા મનમોહન સિંહ અત્યંત કઠિન રાજકીય વાતાવરણમાં પણ મૌન અને સ્મિત સાથે વર્ત્યા. એવા સમયે જ્યારે ભારતીય સંસદમાં ઝપાઝપી અને અપમાનજનક ભાષાનો ઉપયોગ થતો જોવા મળ્યો હતો, ત્યારે સાંસદ તરીકેનો તેમનો ત્રણ દાયકાનો કાર્યકાળ અનોખો છે કે તેમણે ક્યારેય તેમના સ્તરે સંસદીય પરંપરાનો ભંગ કર્યો નથી. મનમોહન સિંહના વડાપ્રધાન તરીકેના છેલ્લા કેટલાક વર્ષો વિવાદાસ્પદ રહ્યા હતા. મોંઘવારી, ટેલિકોમ અને કોલસા કૌભાંડોથી ઘેરાયેલી હોવાથી તેમની સરકારની ટીકા થઈ હતી. તેમને નબળા વડાપ્રધાન પણ કહેવામાં આવ્યા હતા.

આવી સ્થિતિમાં 2014માં વડાપ્રધાન તરીકેના બીજા કાર્યકાળના અંતે તેમણે જે કહ્યું હતું તે ભાગ્યે જ ભૂલી શકાય. અંગ્રેજીમાં કહેલા તેમના વાક્યનો અર્થ કંઈક આવો હતો - હું પ્રામાણિકપણે માનું છું કે આજે સંસદમાં મીડિયા અથવા વિપક્ષ મારા વિશે ગમે તે કહે, મને વિશ્વાસ છે કે ઇતિહાસ મારી સાથે ન્યાય કરશે. ભારત સરકારની કેબિનેટમાં જે કંઈ થાય છે તે હું જાહેર કરી શકતો નથી. મને લાગે છે કે ગઠબંધનની રાજનીતિના સંજોગો અને અવરોધોને ધ્યાનમાં રાખીને મેં મારાથી શક્ય તેટલું શ્રેષ્ઠ કર્યું છે.