છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય હેં...વારાણસીમાં ભાજપનો પરાજય 9:51 AM
ઓનલાઈન ખરીદીનો ક્રેઝ-ટ્રેન્ડઃ શું કરીયાણાની દુકાનો ઉપર ખતરો?
ઓનલાઈન કંપનીઓ લોકોના ઘરો-ઓફિસો સુધી સીધો સામાન પહોંચાડી રહી છે ૨૦૧પ-૧૬ અને ૨૦૨૨-૨૩ વચ્ચે શહેરી વિસ્તારોમાં દુકાનોની સંખ્યામાં ૯.૪ ટકા કે ૧૧.પ૦ લાખનો ઘટાડો નોંધાયો
નવી દિલ્હી, તા.૮: ઓનલાઈન માર્કેટ એટલી હદે વિસ્તરવા લાગ્યું છે કે પરંપરાગત કરિયાણાની દુકાનો બંધ થવાનો ખતરો ઉભો થયો છે. ક્વિક કોમર્સ આજે ભારતના સ્ટાર્ટઅપ પરિદ્રશ્યની મોટી આશા બની ગયું છે. ઝોમેટો, ઝેપ્ટો અને સ્વિગીનો દબદબો છે, જયારે બિગ બાસ્કેટ, એમેઝોન અને અન્ય ઘણી કંપનીઓ પ્રવેશ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. જયારે આ કંપનીઓ લોકોના ઘરો અને ઓફિસોમાં સીધો અને ઝડપથી માલ પહોંચાડી રહી છે, તો પછી રિટેલ સેક્ટરના મોટા ભાગ અને આસપાસમાં આવેલી કરિયાણાની દુકાનોનું શું થશે?
૨૦૧૫-૧૬ અને ૨૦૨૨-૨૩ વચ્ચે શહેરી વિસ્તારોમાં કરિયાણાની દુકાનોની સંખ્યામાં ૯.૪ ટકા અથવા ૧૧.૫૦ લાખનો ઘટાડો થયો છે. તેનાથી વિપરીત, ૨૦૧૦-૧૧ અને ૨૦૧૫-૧૬ વચ્ચે, શહેરી વિસ્તારોમાં આવી દુકાનો અથવા આઉટલેટ્સમાં લગભગ ૨૦ ટકાનો વધારો થયો હતો. જો કે, રસપ્રદ વાત એ છે કે, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કિરાણાની દુકાનોની સંખ્યામાં એક વર્ષ અગાઉની સરખામણીએ ૨૦૨૨-૨૩માં લગભગ ૫૬,૦૦૦નો ઘટાડો થયો છે.
જયારે બિગ બાસ્કેટ જેવા મોટા સ્ટોર્સ ભારતીય બજારમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે એવી ધારણા હતી કે સામાન્ય કરિયાણાની દુકાનો રેસમાંથી બહાર થઈ જશે. એક સમયે, આ યુ.એસ. જેવા અત્યંત વિકસિત બજારોમાં પણ જોવા મળતું હતું, જયાં જયારે ઓનલાઈન વેપાર અથવા ઝડપી વાણિજય વધ્યું ત્યારે નાની દુકાનો સ્પર્ધા કરી શકતી ન હતી. માત્ર મોટા ઓનલાઈન સાહસોએ જ મોટા બજારને કબજે કર્યું.
ભારતમાં એકંદર છૂટક વેચાણમાં કરિયાણાનું ઘટતું મહત્વ ડેટામાં પણ દેખાય છે, HowIndiaLives અહેવાલ આપે છે. ૨૦૧૫-૧૬ સુધીમાં, વેપાર ક્ષેત્ર, જેમાં છૂટક અને જથ્થાબંધ વેપારનો સમાવેશ થાય છે, લગભગ ઼૧૩ ટ્રિલિયનનો GDP (અથવા વધુ ચોક્કસ રીતે, કુલ મૂલ્યવર્ધિત) પેદા કરે છે. તેમાંથી ૩૪ ટકા બિનસંગઠિત સાહસો અથવા કિરાણાનો હતો, જે શેર ૨૦૧૦-૧૧થી ૪ ટકા પોઈન્ટ્સ વધ્યો હતો, પરંતુ ૨૦૨૩-૨૪ સુધીમાં આ હિસ્સો ઝડપથી ઘટીને લગભગ ૨૨ ટકા થઈ ગયો હતો.
શું ભારતમાં કરિયાણાની દુકાનો ખતમ થઈ રહી છે? તે કહેવું ખૂબ જ વહેલું છે. ઝડપી વાણિજયનું અનોખું અર્થશાષા સૂચવે છે કે સૌથી તીવ્ર સ્પર્ધા મોટા શહેરોમાં અનુભવાય તેવી શક્યતા છે. આપણે આ સ્પર્ધા માત્ર શહેર પછી શહેર જ નહીં પરંતુ ગામડાંમાં પણ જોઈ રહ્યા છીએ. જયાં કરિયાણાની દુકાનો મજબૂત છે ત્યાં તેમને મોટી કંપનીઓ સાથે ઘણો સંઘર્ષ કરવો પડે છે.
કરિયાણાની દુકાનોની સંખ્યામાં ઘટાડો થવાના કારણો શું છે? હકીકતમાં, ઘટાડા માટે ઘણા કારણો છે. એક કારણ ડિમોનેટાઈઝેશન પણ છે. જયારે ડિમોનેટાઇઝેશન થયું ત્યારે મોટી સંખ્યામાં કરિયાણાની દુકાનો બંધ હતી. આ સિવાય લોકો હવે પહેલા કરતા પોતાના ખિસ્સામાં ઓછી રોકડ રાખવા લાગ્યા છે. ઈ-કોમર્સ અથવા ક્વિક કોમર્સે રોકડ લઈ જવાની જરૂરિયાતને પણ ખતમ કરી દીધી છે.
બીજી નોંધનીય બાબત એ છે કે હવે મોટી મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીઓ પણ સીધો માલ વેચવા માટે તૈયાર છે, તેથી સપ્લાય અથવા ડિસ્ટ્રિબ્યુશનનું કામ કરતી અલગ કંપનીઓની જરૂરિયાત ખતમ થઈ જશે. ITC અથવા હિન્દુસ્તાન યુનિલિવર જેવા ઉત્પાદકો સીધા વેચાણની તરફેણ કરે છે, જે માત્ર પરંપરાગત છૂટક વિક્રેતાઓને જ નહીં પણ જથ્થાબંધ વિક્રેતાઓ અને વિતરકોને પણ દૂર કરે છે. મધ્યસ્થીઓ અથવા એજન્ટોની જરૂરિયાત ખતમ થઈ જશે; તેનો એક ગેરફાયદો એ પણ હશે કે મોટી કંપનીઓ પરંપરાગત છૂટક કરિયાણાની દુકાનો કરતાં ઓછી કિંમતે તેમનો માલ સીધો ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડશે. જો પરંપરાગત દુકાનોમાંથી કોઈ આવક ન હોય, તો દેખીતી રીતે લોકો ફક્ત ઓનલાઇન માધ્યમો પર નિર્ભર રહેશે.
લગભગ ૩૧ ટકા આઈટીસી માલ ઓનલાઈન વેચાઈ રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે, ભારતમાં રિટેલ માર્કેટ પર ઈ-કોમર્સે કેટલી હદે અસર કરી છે તે એ હકીકત દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે કે ITC જેવી કંપનીના લગભગ ૩૧ ટકા સામાન માત્ર ડિજિટલ માધ્યમથી જ વેચાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, બ્લિંકિટના એક્વિઝિશનના આધારે, Zomato માં ઝડપી વાણિજય કારોબાર તેના સરેરાશ માસિક ટ્રાન્ઝેક્શન ગ્રાહકોને ૨૦૨૨-૨૩માં ૨૯ લાખથી વધીને ૨૦૨૩-૨૪માં ૫૧ લાખ સુધી પહોંચે છે.
૨૦૨૩-૨૪માં તેના દરેક ડાર્ક સ્ટોર્સની સરેરાશ ગ્રોસ ઓર્ડર વેલ્યુ આશરે રૂ. ૮ લાખ પ્રતિ દિવસ હતી. ૧૬ શહેરોમાં ૪,૫૦૦ ગ્રાહકો વચ્ચે હાથ ધરાયેલા સર્વેક્ષણ મુજબ, ૩૧ ટકા શહેરી ભારતીયોએ તેમની પ્રાથમિક કરિયાણાની ખરીદી માટે ઇન્સ્ટન્ટ કોમર્સનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું છે.
૧૦-૧૫ મિનિટમાં હોમ ડિલિવરીઃ ઓનલાઈન ડિલિવરીનો આ વ્યવસાય સસ્તી મજૂરી, ખાસ કરીને ‘ગીગ' કામદારો દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. દૈનિક કરિયાણાથી લઈને iPhones સુધીની દરેક વસ્તુની હોમ ડિલિવરી હવે ૧૦-૧૫ મિનિટમાં ઉપલબ્ધ છે. લોકોને પડોશની કરિયાણાની દુકાન કે બજારમાં જવાની પણ જરૂર નથી. ઉદાહરણ તરીકે, Zomato, દર મહિને સરેરાશ ૬૭,૦૦૦ ડિલિવરી સ્ટાફ સાથે, વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪માં લગભગ ૨૦.૩૦ કરોડ ઓર્ડર ડિલિવરી કર્યા છે.
રોકાણકારો માટે મુખ્ય મુદ્દો અને આકર્ષણ એ છે કે વૈશ્વિક સ્તરે આવા અન્ય પ્લેટફોર્મની જેમ, કોઈ ઝડપી વાણિજય વ્યવસાય આવા કામદારોને કર્મચારીઓ તરીકે વર્તે છે. આમ, આવી કંપનીઓ તેમના કર્મચારીઓને વૈધાનિક રોજગાર લાભ આપવાનું ટાળે છે. જયારે આવા કામદારોને ‘ગીગ' કામદારો કહેવામાં આવે છે અને તેમની સેવા હકીકતમાં, અનૌપચારિક અથવા કેઝ્યુઅલ મજૂરીના જૂના સ્વરૂપો જેવી જ છે.
હાલમાં, ઝડપી વાણિજયના અર્થશાષાની મોટા શહેરો પર સૌથી વધુ અસર પડી રહી છે. ઓલ ઈન્ડિયા કન્ઝ્યુમર પ્રોડક્ટ્સ ડિસ્ટ્રીબ્યુટર્સ ફેડરેશન (AICPDF), જે રોજિંદા વસ્તુઓના વિતરકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અનુસાર, ગયા વર્ષે લગભગ ૨,૦૦,૦૦૦ કિરાણા સ્ટોર્સ બંધ થઈ ગયા છે. મેટ્રો શહેરોમાં લગભગ ૪૫ ટકા કરિયાણાની દુકાનો અને ટાયર-વન શહેરોમાં ૩૦ ટકા દુકાનો બંધ થઈ ગઈ છે.
શહેરી વિસ્તારોમાં ૧૧.૫૦ લાખ કરિયાણાની દુકાનો બંધઃ ૨૦૧૫-૧૬ અને ૨૦૨૨-૨૩ વચ્ચે શહેરી વિસ્તારોમાં કરિયાણાની દુકાનોની સંખ્યામાં ૯.૪ ટકા અથવા ૧૧.૫૦ લાખનો ઘટાડો થયો છે. તેનાથી વિપરીત, ૨૦૧૦-૧૧ અને ૨૦૧૫-૧૬ વચ્ચે, શહેરી વિસ્તારોમાં આવા આઉટલેટ્સમાં લગભગ ૨૦ ટકાનો વધારો થયો હતો. જો કે, રસપ્રદ વાત એ છે કે, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કિરાણાની દુકાનોની સંખ્યામાં એક વર્ષ અગાઉની સરખામણીએ૨૦૨૨-૨૩માં લગભગ ૫૬,૦૦૦નો ઘટાડો થયો છે.
ઝારખંડ, ગુજરાતમાં વધારો, યુપી-કર્ણાટકમાં ઘટાડોઃ ઝારખંડમાં ૨૦૧૫-૧૬ અને ૨૦૨૨-૨૩ વચ્ચે બિનસંગઠિત વ્યવસાયિક સંસ્થાઓમાં ૨૧ ટકાનો વધારો જોવા મળ્યો હતો, પરંતુ ગુજરાતમાં પણ આ જ સમયગાળા દરમિયાન ૧૯ ટકાનો વધારો જોવા મળ્યો હતો. સ્પેક્ટ્રમના બીજા છેડે, ઉત્તર પ્રદેશ, સૌથી વધુ સંખ્યામાં કિરાણાની દુકાનો ધરાવતું રાજય, સાત વર્ષના સમયગાળામાં કિરાણાની દુકાનોની સંખ્યામાં ૨૬ ટકાનો નાટકીય ઘટાડો જોવા મળ્યો. સમૃદ્ધ રાજય કર્ણાટકમાં પણ સમાન સમયગાળામાં ૩૨ ટકાનો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.
આર્થિક વિકાસના સામાન્ય કોર્સમાં, નાની દુકાનોનું નિકંદન ઓછું ચિંતાજનક હોઈ શકે જો ત્યાં કામ કરતા કામદારો અન્યત્ર લાભદાયક રોજગાર મેળવે. એનએસએસ અનુસાર, ૨૦૨૩-૨૪જ્રાક્રત્ન બિનસંગઠિત વ્યવસાયિક સંસ્થાઓમાં ૩.૯૭ કરોડ કર્મચારીઓ હતા, જે ૨૦૧૫-૧૬દ્ગક સરખામણીમાં લગભગ ૧૦ લાખ વધુ છે. રોજગાર અંગે વિચારવાની જરૂર છે અને રોજગાર સુરક્ષા અંગે પણ પગલાં લેવા પડશે.
નોટબંધીના કારણે દુકાનો બંધ થવા લાગી, ધ્યાનમાં રાખો, કરિયાણાની દુકાનો બંધ કરવાની શરૂઆત ૨૦૧૬ માં નોટબંધી સાથે થઈ હતી. નોટબંધીએ રોકડ આધારિત અર્થવ્યવસ્થાને મોટાભાગે અસર કરી હતી. ત્યારબાદ ૨૦૧૭માં ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (GST) આવ્યો અને છેલ્લે ૨૦૨૦માં કોવિડ-૧૯ કટોકટી અને પરંપરાગત કરિયાણાની દુકાનોના દિવસોનો અંત આવ્યો. અલબત્ત, આ પરિવર્તન પર નજર રાખવાની જરૂર છે.
(12:07 PM IST)
