માથું મુંડાવવા પર પણ કર ચૂકવવો પડતો હતો... જ્યારે વેતન રૂ.૧૦ હતું અને અંગ્રેજો કુંભ સ્નાન માટે રૂ.૧ વસૂલતા હતા
દર ૧૨ વર્ષે યોજાતા કુંભ મેળાને અંગ્રેજો એક વ્યવસાય તરીકે જોતા હતા : દરેક વાળંદને ૪ રૂપિયાનો ટેક્સ ચૂકવવો પડતો હતો
નવી દિલ્હી, તા.૧૮: પ્રયાગરાજમાં મહાકુંભ-૨૦૨૫નું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. ભક્તો અહીં સ્નાન કરવા માટે પહોંચ્યા છે અને સંગમ કિનારાના ઘાટ પર શ્રદ્ધાની લહેર ઉભરી આવી છે. આ ધાર્મિક મેળો અને આટલો મોટો કાર્યક્રમ આપણા દેશમાં સદીઓ જૂની પરંપરા રહી છે જે યુગોથી અવિરતપણે ચાલુ રહી છે. એ આશ્ચર્યજનક છે કે જ્યારે મંદિરો અને મઠોનો નાશ અને નુકસાન થયું હતું, ત્યારે પણ આ આધ્યાત્મિક ઘટનાને વિક્ષેપિત કરી શકાઈ નહીં. આ મેળો ફક્ત આધ્યાત્મિક શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર જ નથી પણ સામાજિક અને સાંસ્કળતિક મહત્વનું પ્રતીક પણ છે. પ્રયાગરાજમાં યોજાતો કુંભ મેળો તેની અનોખી વિશેષતાને કારણે માત્ર દેશમાંથી જ નહીં પરંતુ બહારથી પણ લોકોને આકર્ષિત કરી રહ્યો છે. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન, આટલી મોટી ઘટનાથી બ્રિટિશ અધિકારીઓ પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હતા.
અંગ્રેજોએ સ્નાન કર અને વાળંદ કર લાદ્યો હતો
તેમની આ પ્રતિક્રિયા બ્રિટિશ પ્રવાસી ફેની પાર્ક્સે તેમના પ્રવાસવર્ણનમાં ખૂબ જ રસપ્રદ રીતે નોંધી છે. ફેનીના વર્ણન પરથી એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે જ્યારે અંગ્રેજો કુંભને સમજવા લાગ્યા, ત્યારે તેઓ તેને ખૂબ જ વ્યાપારી સ્થળ તરીકે જોતા હતા. પછી, અહીં મોટી ભીડ એકઠી થતી જોઈને, તેમણે કુંભ મેળામાં સ્નાન કર્યું. તે નહાવા માટે એક રૂપિયો લેતો હતો. એક રૂપિયો કેટલો મોટો હતો તે સમજવા માટે, ધ્યાનમાં લો કે તે સમયે સામાન્ય માણસની આવક ફક્ત ૧૦ રૂપિયા હતી. અંગ્રેજોએ વાળ કાપવા પર પણ કર લાદ્યો હતો.
કુંભમાં સ્નાન કર્યા પછી વાળ મુંડવાની પરંપરા પણ રહી છે. ૧૮૭૦માં, અંગ્રેજોએ ૩,૦૦૦ વાળંદ કેન્દ્રો સ્થાપ્યા હતા અને તેમાંથી લગભગ ૪૨,૦૦૦ રૂપિયા કમાતા હતા. આ રકમનો લગભગ ચોથો ભાગ વાળંદો પાસેથી વસૂલવામાં આવતો હતો, દરેક વાળંદને ૪ રૂપિયાનો ટેક્સ ચૂકવવો પડતો હતો.
ફેની પાર્ક્સ લખે છે કે, ૧૭૬૫માં, અલ્હાબાદની સત્તા બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના હાથમાં આવી. ૧૮૦૧માં કંપનીએ ઔપચારિક રીતે તેનો કબજો લીધો. બ્રિટિશ શાસનના શરૂઆતના દિવસોમાં, મેળાનું સંચાલન તેમના માટે એક પડકારજનક વિષય હતો, પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ તેમણે તેને આર્થિક તક તરીકે જોયું. તેમણે સ્નાન માટે એક રૂપિયો ટેક્સ વસૂલવાનું શરૂ કર્યું, જે તે સમયે ખૂબ મોટી રકમ હતી. આ કર સ્થાનિક લોકો અને યાત્રાળુઓ માટે અસહ્ય હતો. આમ છતાં, બ્રિટિશ વહીવટીતંત્રે મેળાને વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપવા માટે નિયમો બનાવ્યા.
દર ૧૨ વર્ષે યોજાતા કુંભ મેળાને અંગ્રેજો એક વ્યવસાય તરીકે જોતા હતા. આ મેળામાં આવતા દરેક વ્યક્તિ પાસેથી તેમણે એક રૂપિયો કર વસૂલ્યો. આ ‘કુંભ કર' હતો, જે દરેક ભક્તે મેળા દરમિયાન પવિત્ર સંગમમાં સ્નાન કરવા માટે ચૂકવવો પડતો હતો. તે સમયે સરેરાશ ભારતીયનું વેતન દસ રૂપિયાથી ઓછું હતું. અંગ્રેજોએ પણ આ રીતે ભારતીયોનું શોષણ કર્યું.
ફેની પાર્ક્સે ઘણી બધી બાબતો નોંધી છે અને લખ્યું છે કે, કુંભ કરની સાથે, મેળામાં વ્યવસાય કરતા લોકો પાસેથી પણ કર વસૂલવામાં આવતો હતો. કરવેરાથી વાળંદોને સૌથી વધુ અસર થઈ. કુંભમાં ઘણા ભક્તો પોતાના માથા મુંડન કરાવતા હતા, જેના કારણે વાળંદોના વ્યવસાયમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો. ૧૮૭૦માં, અંગ્રેજોએ ૩,૦૦૦ વાળંદ કેન્દ્રો સ્થાપ્યા હતા અને તેમાંથી લગભગ ૪૨,૦૦૦ રૂપિયા કમાતા હતા. આ રકમનો લગભગ ચોથો ભાગ વાળંદો પાસેથી વસૂલવામાં આવતો હતો, દરેક વાળંદને ૪ રૂપિયાનો ટેક્સ ચૂકવવો પડતો હતો.
(10:43 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
