નવી દિલ્‍હીઃ ફ્રુટ મેન, નિર્ગુણ ભક્તિના ભેરુ, મુસહરના મસીહા, સનમુક્તિની નાયિકા અને સફરજન માતાને સન્માન મળ્યું.

પદ્મશ્રી અન્ય (કૃષિ) નાગાલેન્ડ 58 વર્ષ

નાગાલેન્ડના નોકલાકના પ્રયોગશીલ ખેડૂત એલ. હેંગથિંગ છેલ્લા 30 વર્ષથી ફળો અને શાકભાજીનું ઉત્પાદન કરે છે. તેણે સ્થાનિક જાતો સિવાય પોતાના વિસ્તારમાં શાકભાજી અને ફળોની નવી જાતો વાવવાનું શરૂ કર્યું. ધીરે ધીરે તેમનું કાર્ય એક અભિયાન બની ગયું અને રાજ્યના 40 ગામડાઓમાં ફેલાઈ ગયું. તેમના પ્રયાસોના પરિણામે આજે 200 થી વધુ ખેડૂતો સુધી ફળો અને શાકભાજીની નવી જાતોનું જ્ઞાન ફેલાયું છે.

ફળો સાથેનો તેમનો સંબંધ બાળપણમાં શરૂ થયો જ્યારે તેમણે વિવિધ જગ્યાએથી બીજ એકત્ર કરીને તેમના ખેતરોમાં ઉગાડવાનું શરૂ કર્યું. આ વિસ્તારના 400 થી વધુ પરિવારો દ્વારા તેમની અનોખી ખેતીની તકનીક અપનાવવામાં આવી છે. તેમના સમર્પણ અને સખત મહેનતથી તેમણે 40 થી વધુ ગામોના હજારો ખેડૂતોને સશક્ત બનાવ્યા છે. તેમણે સ્થાનિક ખેડૂતોને લીચી અને નારંગી જેવા બિન-પરંપરાગત ફળો અને શાકભાજીનો પરિચય કરાવ્યો.

વેંકપ્પા અંબાજી સુગતકર

ગોંધલીના ભટકતા ગુરુ

પદ્મશ્રી કલા (લોક ગાયન - ગોંધલી) કર્ણાટક 81 વર્ષ

કર્ણાટકના વિચરતી સમુદાયના પ્રખ્યાત લોક ગાયક વેંકપ્પા અંબાજી સુગતકરને 'ગોંધલી સંગીત અને વાર્તા કહેવાના ભીષ્મ પિતામહ' કહેવામાં આવે છે. તેમણે 1000 થી વધુ ગોંધલી ગીતો ગાયા છે અને 150 ગોંધલી વાર્તાઓને અવાજ આપ્યો છે. સમર્પણ, વડીલો પ્રત્યેનો આદર, સત્યનિષ્ઠા, નવી પેઢીમાં ગુરુનું મહત્વ જેવા તત્વો તેમની કલામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. છેલ્લા 60 વર્ષથી સુગતકરે મૃત્યુ પામતી કલાને જીવંત રાખવામાં મહત્વનું યોગદાન આપ્યું છે. બાગલકોટના રહેવાસી સુગતકરે હજારો લોકોને મફતમાં ગાવાનું શીખવ્યું છે, જેના માટે પીએમ મોદીએ પીઢ લોક ગાયકના વખાણ પણ કર્યા છે. વેંકપ્પા અંબાજી કલાનો જાદુ ફેલાવવામાં માને છે, તેથી જ તેઓ ગાયન કૌશલ્ય શીખવામાં રસ ધરાવતા લોકોને શીખવવા માટે પૈસા લેતા નથી.

જુમદે યોમગામ ગામલીન

વ્યસન મુક્ત નાયિકા

પદ્મશ્રી સમાજ સેવા અરુણાચલ પ્રદેશ 59 વર્ષ

અરુણાચલ પ્રદેશના સામાજિક કાર્યકર્તા જુમડે યોમગમ ગેમલિન છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી વ્યસન મુક્તિ અભિયાન ચલાવી રહ્યા છે. આ ઝુંબેશ હેઠળ, તેમણે આધ્યાત્મિક રીતે આધારિત 30 બેડનું વ્યસન મુક્તિ અને પુનર્વસન કેન્દ્ર સ્થાપ્યું છે. તે લાંબા સમયથી વ્યસન મુક્તિ અભિયાન ચલાવી રહી છે. સ્થાનિક મહિલાઓ, સમુદાયના નેતાઓ અને જિલ્લા વહીવટી તંત્રના લોકો તેમના અભિયાનમાં સામેલ છે. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ, અરુણાચલ પ્રદેશના ગેકુ અને કટાન વિસ્તારોમાં શણ અને અફીણના ઉત્પાદનને રોકવા માટે પહેલ કરવામાં આવી છે. તેમની સંસ્થા દ્વારા, તેમણે માત્ર 700 થી વધુ લોકોને નશાની લતમાંથી મુક્ત કર્યા છે પરંતુ તેમને આજીવિકા સાથે પણ જોડ્યા છે તેમજ જાહેર આરોગ્ય જાગૃતિ ફેલાવી છે. એટલું જ નહીં, ગેમલિને વ્યાવસાયિક તાલીમ કાર્યક્રમો દ્વારા 2000 થી વધુ મહિલાઓને સશક્ત બનાવી છે અને તેમને નાણાકીય સહાય પણ પૂરી પાડી છે.

ભીમસિંહ ભાવેશ

મુસહરના મસીહા

પદશ્રી | સમાજ સેવા (દલિત) બિહાર 61 વર્ષ

બિહારના ભોજપુર પ્રદેશના એક સમર્પિત સામાજિક કાર્યકર ભીમ સિંહ ભાવેશ લગભગ 22 વર્ષથી સીમાંત મુસાહર જાતિના કલ્યાણ માટે સતત કામ કરી રહ્યા છે. તેમણે મુસહર જ્ઞાતિના લોકોને આરોગ્ય, શિક્ષણ અને આજીવિકાની તકો પૂરી પાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. તેમના પ્રયાસોએ ભોજપુર જિલ્લાના 14 બ્લોકમાં 200 થી વધુ મુસાહર તોલાઓને આરોગ્ય, શિક્ષણ અને આજીવિકાની તકો પૂરી પાડી છે. તેમણે 8000 થી વધુ મુસાહર બાળકોને શાળાઓમાં દાખલ કર્યા અને એક પુસ્તકાલય પણ શરૂ કર્યું. તેમણે ભોજપુર અને બક્સર જિલ્લામાં 100 થી વધુ આરોગ્ય શિબિરોનું આયોજન કર્યું છે. જાગૃતિ ફેલાવવા માટે તેમણે પુસ્તકો પણ લખ્યા છે. તેમની 'નેમ પ્લેટ' અને 'ફ્રોમ કોલકાતાથી કોલકાતા' દ્વારા તેમણે હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા જૂથોના સંઘર્ષ અને આકાંક્ષાઓની વાર્તાઓ રજૂ કરી છે.

ભેરુસિંહ ચૌહાણ

શુદ્ધ ભક્તિના વરુઓ

પદ્મશ્રી સમાજ સેવા (દલિત) બિહાર 61 વર્ષ

પ્રખ્યાત નિર્ગુણ લોકગાયક ભેરુ સિંહ ચૌહાણે છેલ્લા પાંચ દાયકાથી ભજન ગાયકીમાં પોતાની અમીટ છાપ છોડી છે. તેમની ગાયકીમાં પરંપરાગત માલવી લોકશૈલીના અવાજો ગુંજી ઉઠે છે. નવ વર્ષની ઉંમરથી, તેઓ સંત કબીર, ગોરખનાથ અને દાદુના કપલ, શ્લોક અને ભજનો ગાતા આવ્યા છે. તેમના 6000 થી વધુ પ્રદર્શન દ્વારા, તેમણે નિર્ગુણ ભજન અને માલવાની સંસ્કૃતિને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લઈ ગયા છે. તે તંબુરા અને કરતલના કુશળ ખેલાડી તરીકે પણ ઓળખાય છે. સંતોની વાતોનો પ્રચાર કરીને તેમણે સ્ત્રી શિક્ષણ, નશા મુક્તિ અને સમાજ સુધારણાની જ્યોત જગાવી છે. પરિવહનના સાધનોના અભાવે, પરંપરાને જીવંત રાખવાના ઉદ્દેશ્યથી તે ઘણી વખત પગપાળા અથવા સાયકલ પર નીકળતો. આ કલાને જીવંત રાખવા માટે તેમને આર્થિક અને શારીરિક મુશ્કેલીઓનો પણ સામનો કરવો પડ્યો હતો. આ હોવા છતાં, તેની ખંજરી સતત વાગતી રહી અને તેની કરતાલ ગુંજતી રહી.

હરિમાન શર્મા

સફરજન સમ્રાટ

પદ્મશ્રી અન્ય (કૃષિ - સફરજન) હિમાચલ પ્રદેશ 68 વર્ષ

હિમાચલ પ્રદેશના બિલાસપુર જિલ્લાના સફરજન ઉત્પાદક ખેડૂત હરિમાન શર્માએ હવામાન પરિવર્તનના યુગમાં સફરજન ઉત્પાદકોને મોટી ભેટ આપી છે. તેણે સફરજનની એવી વિવિધતા વિકસાવી છે જે ઓછી ઠંડીમાં પણ ઉગી શકે છે. 'HRMN 99' નામની સફરજનની આ જાત દરિયાની સપાટીથી 1800 ફૂટની નીચી ઉંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં પણ ઉગાડી શકાય છે.