નવી દિલ્‍હી, તા.૧૧: સોમવારે એક મોટો નિર્ણય લેતા, કેન્‍દ્ર સરકારે ૬૫ ડોલર પ્રતિ કિલોથી ઓછી કિંમતના  માનવ વાળની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકયો. આ સંબંધિત માહિતી એક સૂચનામાં શેર કરવામાં આવી છે. તમને જણાવી દઈએ કે સરકારે અગાઉ જાન્‍યુઆરી ૨૦૨૨ માં આવી નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકયો હતો. ‘કાચા માનવ વાળની નિકાસ નીતિને પ્રતિબંધિતથી સુધારીને પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી છે,' ડિરેક્‍ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ (DGFT) એ એક પરિપત્રમાં જણાવ્‍યું હતું. જોકે, જો નિકાસ કિંમત પ્રતિ કિલો $૬૫ કે તેથી વધુ હોય, તો નિકાસ કરી શકાય છે.

મ્‍યાનમાર અને ચીન જેવા દેશોમાં વાળની દાણચોરી થઈ રહી છે. તમને જણાવી દઈએ કે મ્‍યાનમાર અને ચીન જેવા દેશોમાં મોટા પાયે કાચા માનવ વાળની તસ્‍કરી થઈ રહી છે, જેના સમાચાર મળ્‍યા બાદ આ નિર્ણય લેવામાં આવ્‍યો છે. દાણચોરીને કારણે સ્‍થાનિક ઉદ્યોગો અને નિકાસને ભારે નુકસાન થઈ રહ્યું હતું. ભારતમાં, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા અને તમિલનાડુ ઉપરાંત, પશ્‍ચિમ બંગાળ માનવ વાળ ઉદ્યોગનું મુખ્‍ય કેન્‍દ્ર છે. માનવ વાળના વેપારમાં ભારતના મુખ્‍ય સ્‍પર્ધકોમાં ચીન, કંબોડિયા, વિયેતનામ અને મ્‍યાનમારનો સમાવેશ થાય છે.

રેમી શ્રેણીના વાળ મંદિરોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. ભારતમાં બે પ્રકારના વાળ એકત્રિત કરવામાં આવે છ ે- રેમી અને નોન-રેમી. રેમી વાળ, શ્રેષ્ઠ શ્રેણી, મંદિરોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. તમને જણાવી દઈએ કે ભારતમાં મોટી સંખ્‍યામાં હિન્‍દુ શ્રદ્ધાળુઓ ધાર્મિક માન્‍યતાઓ અનુસાર મંદિરોમાં પોતાના વાળનું દાન કરે છે. રેમી વાળનો ઉપયોગ મુખ્‍યત્‍વે વિગ બનાવવા માટે થાય છે. જ્‍યારે રેમી સિવાયના વાળ ગામડાઓ અને શહેરોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં એપ્રિલ-નવેમ્‍બર દરમિયાન, માનવ વાળની નિકાસ US$ 123.9 મિલિયન હતી, જ્‍યારે ૨૦૨૩-૨૪માં આ આંકડો US$ 124 મિલિયન હતો. તે મુખ્‍યત્‍વે મ્‍યાનમારમાં નિકાસ થાય છે.

કેન્‍દ્ર સરકારે ૬૫ યુએસ ડોલર પ્રતિ કિલોથી ઓછી કિંમતના કાચા માનવ વાળની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકયો છે. અગાઉ, જાન્‍યુઆરી ૨૦૨૨ માં, સરકારે કાચા માનવ વાળની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકયો હતો, જેના માટે નિકાસકારોને ખાસ અધિકળતતા મેળવવી જરૂરી હતી. આ નવીનતમ પગલું આ નિયમોને મજબૂત બનાવે છે, જે નિર્ધારિત મૂલ્‍ય મર્યાદાથી ઓછી નિકાસ પર અસરકારક રીતે પ્રતિબંધ મૂકે છે.

ડિરેક્‍ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ (DGFT) એ એક જાહેરનામું બહાર પાડીને કહ્યું, કાચા માનવ વાળ માટેની નિકાસ નીતિને પ્રતિબંધિતથી સુધારીને પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી છે. જોકે, જો ફ્રી ઓન બોર્ડ (FOB) કિંમત પ્રતિ કિલો USD ૬૫ થી વધુ હોય, તો નિકાસની મંજૂરી આપવામાં આવશે. મ્‍યાનમાર અને ચીન જેવા દેશોમાં કાચા માનવ વાળની ગેરકાયદેસર દાણચોરીના અહેવાલો બાદ આ નિર્ણય લેવામાં આવ્‍યો છે, જેના કારણે સ્‍થાનિક ઉદ્યોગો અને નિકાસ પર નકારાત્‍મક અસર પડી છે.

ભારતમાં, કાચા માનવ વાળ ઉદ્યોગના પ્રાથમિક કેન્‍દ્રો આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, તમિલનાડુ અને પશ્‍ચિમ બંગાળ છે. આ વેપારમાં ભારત માટે ચીન, કંબોડિયા, વિયેતનામ અને મ્‍યાનમાર મુખ્‍ય સ્‍પર્ધકો છે. વૈશ્વિક સૌંદર્ય બજારની માંગને પહોંચી વળવા માટે આ રાજ્‍યોમાં ઘરો અને મંદિરોમાંથી કાચા માનવ વાળ મુખ્‍યત્‍વે એકત્રિત કરવામાં આવે છે. ભારતમાં બે પ્રકારના માનવ વાળ એકત્રિત કરવામાં આવે છે : રેમી અને નોન-રેમી. રેમી વાળ, જે ઉચ્‍ચતમ કક્ષાના માનવામાં આવે છે, તે મંદિરોમાંથી મેળવવામાં આવે છે, જ્‍યાં યાત્રાળુઓ ધાર્મિક વ્રતના ભાગ રૂપે તેમના વાળનું દાન કરે છે. આ ઉચ્‍ચ ગુણવત્તાવાળા વાળનો ઉપયોગ મુખ્‍યત્‍વે હેરપીસ અને વિગ બનાવવા માટે થાય છે. બીજી બાજુ, નોન-રેમી વાળ ગ્રામીણ અને શહેરી ઘરોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવે છે, ઘણીવાર ઘરગથ્‍થુ કચરા તરીકે, જ્‍યાં તેને વર્ગીકળત કરવામાં આવે છે અને ડીલરોને વેચવામાં આવે છે. આ નાણાકીય વર્ષના એપ્રિલથી નવેમ્‍બરના સમયગાળા દરમિયાન, નિકાસ US$1૨૩.૯૬ મિલિયન સુધી પહોંચી ગઈ, અને ૨૦૨૩-૨૪ના સમયગાળા માટે, તે લગભગ US$1૨૪ મિલિયન થવાની ધારણા છે, જેમાં મ્‍યાનમાર આ નિકાસ માટેનું મુખ્‍ય સ્‍થળ છે.