નવી દિલ્‍હી, તા.૨૫: આજે દિલ્‍હી વિધાનસભા સત્રનો બીજો દિવસ છે. સૌ પ્રથમ, ગળહની કાર્યવાહી લેફ્‌ટનન્‍ટ ગવર્નર વીકે સક્‍સેનાના સંબોધનથી શરૂ થઈ. આ પછી દિલ્‍હી સરકારે CAG રિપોર્ટ રજૂ કર્યો. મુખ્‍યમંત્રી રેખા ગુપ્તાએ દારૂ નીતિ સંબંધિત CAG રિપોર્ટ વિધાનસભામાં રજૂ કર્યો. ૧૪ CAG રિપોર્ટમાંથી, આજે પહેલો CAG રિપોર્ટ રજૂ કરવામાં આવ્‍યો છે.આ રિપોર્ટ્‍સમાં ઘણા મોટા ખુલાસા થયા છે. એક તરફ, દારૂ કૌભાંડ સંબંધિત અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે દારૂ નીતિમાં ફેરફારને કારણે હજારો કરોડનું નુકસાન થયું છે, તો બીજી તરફ, ‘શીશમહેલ' વિશે એવું કહેવામાં આવ્‍યું છે કે તેના પર જરૂરિયાત કરતાં ઘણા વધુ પૈસા ખર્ચવામાં આવ્‍યા છે.

CAG ના રિપોર્ટમાં જ, ‘૬ ફ્‌લેગ સ્‍ટાફ રોડ' ખાતે મુખ્‍યમંત્રીના નિવાસસ્‍થાન (શીશમહેલ) ના નવીનીકરણમાં અનિયમિતતાનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્‍યો છે. તમને જણાવી દઈએ કે આ એ જ બંગલો છે જેમાં દિલ્‍હીના ભૂતપૂર્વ મુખ્‍યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલ રહેતા હતા. રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે ૬ ફ્‌લેગ સ્‍ટાફ રોડ પરના બંગલાને વિસ્‍તૃત કરવા માટે, નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને કેમ્‍પ ઓફિસ અને સ્‍ટાફ બ્‍લોકને તેમાં મર્જ કરવામાં આવ્‍યા હતા.

CAGના આ રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે આમ આદમી પાર્ટીની સરકાર દરમિયાન દારૂ નીતિમાં ઘણી ગેરરીતિઓ થઈ હતી, જેના કારણે સરકારી તિજોરીને ૨૦૦૨.૬૮ કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયું હતું. સીબીઆઈ અને ઇડી પહેલાથી જ આ મામલાની તપાસ કરી રહયા છે. પૂર્વ મુખ્‍યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલ અને પૂર્વ આબકારી મંત્રી મનીષ સિસોદિયા સહિત આમ આદમી પાર્ટીના ઘણા નેતાઓને આરોપી બનાવવામાં આવ્‍યા છે. કેજરીવાલ અને સિસોદિયાને મહિનાઓ સુધી જેલમાં રહેવું પડયું અને હાલમાં તેઓ જામીન પર છે. CAG રિપોર્ટને કારણે તેમની મુશ્‍કેલીઓ ફરી વધી શકે છે.

૧. ૨,૦૦૨.૬૮ કરોડ રૂપિયાનું જંગી મહેસૂલ નુકસાનઃ ૧૬૬ પાનાના CAG રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે AAP સરકાર દરમિયાન લાગુ કરાયેલી દારૂ નીતિને કારણે વિવિધ કારણોસર સરકારી તિજોરીને ૨૦૦૦.૬૮ કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયું હતું. દા.ત.: બિન-અનુકૂળ વિસ્‍તારોમાં રિટેલ સ્‍ટોર્સ ન ખોલવાને કારણે ૯૪૧.૫૩ કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન. કોવિડ-૧૯ ને ટાંકીને એક્‍સાઇઝ વિભાગની સલાહ છતાં, સોંપાયેલા લાઇસન્‍સ ફરીથી ટેન્‍ડર ન કરવાથી રૂ.૮૯૦ કરોડનું નુકસાન થયું હતું અને ઝોનલ લાઇસન્‍સ ધારકોને ડયુટી મુક્‍તિ આપીને રૂ.૧૪૪ કરોડનું નુકસાન થયું હતું. આ ઉપરાંત, ઝોનલ લાઇસન્‍સ ધારકો પાસેથી યોગ્‍ય સિક્‍યોરિટી ડિપોઝિટ ન લેવાને કારણે, સરકારી તિજોરીને ૨૭ કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયું.

૨. લાઇસન્‍સ ઉલ્લંઘનઃ CAG રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે સરકાર નવેમ્‍બર ૨૦૨૧ થી સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૨ દરમિયાન દિલ્‍હી એક્‍સાઇઝ રૂલ્‍સ, ૨૦૧૦ ના નિયમ ૩૫ ને લાગુ કરવામાં નિષ્‍ફળ રહી, જેના કારણે જથ્‍થાબંધ વેપારીઓને લાઇસન્‍સ આપવામાં આવ્‍યા હતા જેઓ ઉત્‍પાદનમાં રસ ધરાવતા હતા અથવા છૂટક વેપારીઓ સાથે જોડાણ ધરાવતા હતા. આનાથી સમગ્ર પુરવઠા શૃંખલા પર અસર પડી અને ઉત્‍પાદન, જથ્‍થાબંધ અને છૂટક સ્‍તરે સામાન્‍ય લાભદાયી માલિકી તરફ દોરી ગઈ.

૩. જથ્‍થાબંધ વેપારીઓના નફાના માર્જિનને ૫% થી વધારીને ૧૨% કરવું:

CAG રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે આમ આદમી પાર્ટીની સરકારે જથ્‍થાબંધ વેપારીઓના નફાના માર્જિનને ૫ ટકાથી વધારીને ૧૨ ટકા કર્યું છે. સરકારે આ નિર્ણયને યોગ્‍ય ઠેરવતા કહ્‍યું કે ગુણવત્તા ચકાસણી પ્રણાલી સુનિશ્‍ચિત કરવા માટે વેરહાઉસમાં સરકાર દ્વારા માન્‍ય પ્રયોગશાળાઓ સ્‍થાપિત કરવાની જરૂર પડશે. જોકે, કોઈ પ્રયોગશાળાઓ સ્‍થાપિત કરવામાં આવી ન હતી, જેના પરિણામે બલ્‍ક લાઇસન્‍સધારકોનો નફો વધ્‍યો પરંતુ સરકારી આવકમાં ઘટાડો થયો.

૪. કોઈ તપાસ નહીં, અગાઉથી ખર્ચ અવગણવામાં આવ્‍યોઃ રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે સરકારે કોઈ પણ યોગ્‍ય તપાસ વિના છૂટક દારૂના લાઇસન્‍સ જારી કર્યા. આમાં, અરજદારોની સદ્ધરતા, નાણાકીય નિવેદનો અને ગુનાહિત રેકોર્ડ તપાસવામાં આવ્‍યા ન હતા. વાઇન ઝોન ચલાવવા માટે શરૂઆતમાં ૧૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુનું રોકાણ જરૂરી હતું, છતાં કોઈ નાણાકીય પાત્રતા માપદંડ નક્કી કરવામાં આવ્‍યા ન હતા. પરિણામે, નાણાકીય રીતે નબળી કંપનીઓને લાઇસન્‍સ આપવામાં આવ્‍યા, જેમાંથી ઘણી કંપનીઓએ પાછલા ત્રણ વર્ષમાં ન્‍યૂનતમ અથવા શૂન્‍ય આવક નોંધાવી હતી. આ પગલાં સૂચવે છે કે પ્રોક્‍સી માલિકી અસ્‍તિત્‍વમાં હોઈ શકે છે, જે રાજકીય પક્ષપાત અને ગુપ્‍ત સોદાઓની શંકા ઉભી કરે છે.

૫. નિષ્‍ણાતોની ભલામણોને અવગણવીઃ CAG એ કહ્‍યું છે કે AAP  સરકારે ૨૦૨૧-૨૨ માટે એક્‍સાઇઝ પોલિસી અંગેની પોતાની નિષ્‍ણાત સમિતિની ભલામણોને કોઈપણ ઔપચારિક સમજૂતી વિના ફગાવી દીધી હતી.

૬. પારદર્શિતાનો અભાવ, નબળી દેખરેખ અને દારૂના કાર્ટેલની રચના

રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે નવી નીતિ હેઠળ એક અરજદારને ૫૪ દારૂના વિક્રેતાઓ ચલાવવાની મંજૂરી છે, જ્‍યારે અગાઉ આ મર્યાદા ફક્‍ત ૨ હતી. આનાથી દારૂ બજારમાં એકાધિકાર અને કાર્ટેલાઇઝેશન થયું. અગાઉ, સરકારી કોર્પોરેશનો દ્વારા સંચાલિત ૩૭૭ છૂટક વિક્રેતાઓ અને ખાનગી વ્‍યક્‍તિઓ દ્વારા ૨૬૨ છૂટક વિક્રેતાઓ હતા. નવી નીતિમાં ૮૪૯ વેન્‍ડ સાથે ૩૨ રિટેલ ઝોન બનાવવામાં આવ્‍યા, પરંતુ ફક્‍ત ૨૨ ખાનગી કંપનીઓને લાઇસન્‍સ આપવામાં આવ્‍યા. આનાથી પારદર્શિતા અને ન્‍યાયીપણું ઘટયું.

૭. એકાધિકારિક પ્રમોશન અને બ્રાન્‍ડ પુશિંગ વ્‍યૂહરચનાઃ AAP સરકારની નીતિએ ઉત્‍પાદકોને ફક્‍ત એક જ જથ્‍થાબંધ વેપારી સાથે કરાર કરવાની ફરજ પાડી, જેના કારણે થોડા જથ્‍થાબંધ વેપારીઓએ સમગ્ર સપ્‍લાય ચેઇનનો કબજો લઈ લીધો. દિલ્‍હીમાં નોંધાયેલા ૩૬૭ IMFL (ભારતીય બનાવટના વિદેશી દારૂ) બ્રાન્‍ડમાંથી, ફક્‍ત ૨૫ બ્રાન્‍ડ્‍સ કુલ દારૂના વેચાણમાં લગભગ ૭૦% હિસ્‍સો ધરાવે છે.

ફક્‍ત ત્રણ જથ્‍થાબંધ વેપારીઓ - ઇન્‍ડોસ્‍પિરિટ, મહાદેવ લિકર અને બ્રિન્‍ડકો - ૭૧% થી વધુ પુરવઠાનું નિયંત્રણ કરતા હતા. આ ત્રણ વિક્રેતાઓ પાસે ૧૯૨ બ્રાન્‍ડ્‍સ માટે વિશિષ્ટ સપ્‍લાય અધિકારો પણ હતા, જે નક્કી કરતા હતા કે કઈ બ્રાન્‍ડ્‍સ બજારમાં સફળ થશે અને કઈ નિષ્‍ફળ જશે. આનાથી ગ્રાહકો પાસે મર્યાદિત વિકલ્‍પો રહ્‍યા અને દારૂના ભાવ કળત્રિમ રીતે વધારી શકાયા. સ્‍પર્ધા ખતમ થવાથી સરકારને આવકમાં પણ નુકસાન થવાની શક્‍યતા છે.

૮. કેબિનેટ પ્રક્રિયાઓનું ઉલ્લંઘનઃ CAG રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે કેબિનેટની મંજૂરી અથવા લેફ્‌ટનન્‍ટ ગવર્નર સાથે પરામર્શ કર્યા વિના ઘણી મુખ્‍ય છૂટછાટો અને છૂટછાટો આપવામાં આવી હતી, જે કાનૂની પ્રક્રિયાઓનું ઉલ્લંઘન હતું.

૯. રહેણાંક અને મિશ્ર જમીન ઉપયોગ વિસ્‍તારમાં ગેરકાયદેસર દારૂના ઠેકાણા ખોલવાઃ CAG રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે AAP સરકારના એક્‍સાઇઝ વિભાગે MCD અથવા ઝઝખ્‍ ની જરૂરી પરવાનગી વિના રહેણાંક અથવા મિશ્ર જમીન ઉપયોગ વિસ્‍તારોમાં દારૂના વિક્રેતાઓને ખોલવાની મંજૂરી આપી હતી. નિરીક્ષણ ટીમોને ઝોન ૨૩ માં ૪ વેચાણ સ્‍થળો મળી આવ્‍યા હતા જેને ખોટી રીતે વાણિજ્‍યિક ઝોન તરીકે દર્શાવવામાં આવ્‍યા હતા.

ઘણા કિસ્‍સાઓમાં, અરજદારોએ પોતે સ્‍વીકાર્યું હતું કે આ વેચાણ સ્‍થળો રહેણાંક/મિશ્ર જમીન ઉપયોગ ઝોનમાં સ્‍થિત હતા, છતાં લાઇસન્‍સ જારી કરવામાં આવ્‍યા હતા. આ ઉલ્લંઘનોને કારણે, ૨૦૨૨ ની શરૂઆતમાં MCD એ આ ચાર ગેરકાયદેસર દારૂ વિક્રેતાઓને સીલ કરી દીધા. આ સાબિત કરે છે કે નિયમો મુજબ પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવામાં આવ્‍યું ન હતું.

એક્‍સાઇઝ વિભાગે ન્‍૧ લાઇસન્‍સધારકોને ઊંચી કિંમતના દારૂની એક્‍સ-ડિસ્‍ટિલરી કિંમત (EDP) જાતે નક્કી કરવાની મંજૂરી આપી, જેનાથી કિંમતમાં હેરાફેરી શક્‍ય બની.

૧૧. પરીક્ષણના નિયમોનું ઉલ્લંઘન, જનતા જોખમમાં મુકાઈ

CAG એ એમ પણ કહ્‍યું છે કે ગુણવત્તાની યોગ્‍ય રીતે ચકાસણી ન કરવાથી જાહેર જીવન જોખમમાં મુકાયું હતું. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે એક્‍સાઇઝ વિભાગે ગુણવત્તા પરીક્ષણ અહેવાલો અથવા BIS (બ્‍યુરો ઓફ ઇન્‍ડિયા સ્‍ટાન્‍ડર્ડ્‍સ) ધોરણોનું પાલન ન કર્યા વિના પણ લાઇસન્‍સ જારી કર્યા હતા. કેટલાક પરીક્ષણ અહેવાલો એવી પ્રયોગશાળાઓમાંથી આવ્‍યા હતા જે NABL દ્વારા માન્‍યતા પ્રાપ્‍ત ન હતી. વિદેશી આલ્‍કોહોલ પરીક્ષણના ૫૧% કેસોમાં, રિપોર્ટ્‍સ કાં તો ૧ વર્ષથી જૂના હતા, ગુમ થયા હતા, અથવા તારીખ વિનાના હતા. ભારે ધાતુઓ, મિથાઈલ આલ્‍કોહોલ વગેરે જેવા હાનિકારક પદાર્થોના અહેવાલો ગેરહાજર હતા અથવા અવગણવામાં આવ્‍યા હતા, જેના કારણે ગંભીર સલામતી ચિંતાઓ ઉભી થઈ હતી.

૧૨. ગેરકાયદેસર દારૂની દાણચોરી પર નબળી કાર્યવાહીઃ ÉMÖ કરાયેલા સ્‍ટોકમાંથી ૬૫% દેશી દારૂ હોવા છતાં, એક્‍સાઇઝ ઇન્‍ટેલિજન્‍સ બ્‍યુરો (EIB) એ દેશી દારૂની દાણચોરી સામે કોઈ અસરકારક કાર્યવાહી કરી ન હતી.

૧૩. નબળું ડેટા મેનેજમેન્‍ટ અને ગેરકાયદેસર દારૂના વેપારને પ્રોત્‍સાહનઃ આબકારી વિભાગે અધૂરા અને વેરવિખેર રેકોર્ડ રાખ્‍યા હતા, જેના કારણે મહેસૂલ નુકસાન અને દાણચોરીના દાખલાઓને ટ્રેક કરવાનું અશક્‍ય બન્‍યું.

૧૪. એક્‍સાઇઝ નીતિનું ઉલ્લંઘન કરનારાઓ પર કોઈ કાર્યવાહી નહીં: CAG એ કહ્‍યું છે કે AAP સરકાર દારૂના લાઇસન્‍સધારકોને કાયદાનો ભંગ કરવા બદલ સજા કરવામાં નિષ્‍ફળ રહી છે.

૧૫. સુરક્ષા લેબલ પ્રોજેક્‍ટ ત્‍યજી દેવામાં આવ્‍યો, જૂની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગઃ એક્‍સાઇઝ એડહેસિવ લેબલ પ્રોજેક્‍ટ અમલમાં મૂકવામાં આવ્‍યો ન હતો, જેના કારણે સપ્‍લાય ચેઇન છેતરપિંડીનો ભોગ બની હતી.(૨૩.૨૨)