રાજીવ - સોનિયા - કવાત્રોચી.. બોફોર્સમાં મુખ્ય વિલન કોણ?
વરિષ્ઠ પત્રકાર તવલીન સિંહનો ધડાકોઃ ૨૮ વર્ષથી પેટીમાં બંધ ફાઈલ ન તો કોંગ્રેસી કે ન તો ભાજપ સરકારે ખોલવાનો પ્રયાસ કર્યો : બોફોર્સ તોપ કૌભાંડનું રહસ્ય આજે પણ અકબંધઃ દિલ્હીની રાજનીતિનું ‘બ્લેક અંડરવર્લ્ડ': ભ્રષ્ટનેતા - અપરાધી - સાથી ઓફિસરો ફુલેફાલે છે : રાજીવ સરકારમાં કૌભાંડ બહાર આવ્યું હતું: સોનિયા સુધી આંગળી ચિંધાઈ પણ...
નવી દિલ્હી, તા.૩: રાજકારણમાં ભ્રષ્ટાચાર કેવી રીતે મૂળિયાં પકડી ચૂકયો છે તે બોફોર્સ તોપ કૌભાંડ પરથી સમજી શકાય છે. વરિષ્ઠ પત્રકાર તવલીન સિંહ તેમના એક લેખમાં જણાવે છે કે તત્કાલીન વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીના શાસન દરમિયાન ઇટાલિયન એજન્ટ ઓટ્ટાવિયો ક્વાટ્રોચી કેવી રીતે પ્રભુત્વ ધરાવતો હતો. ન્યૂઝ વેબસાઇટ ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ પર પ્રકાશિત એક લેખમાં, તેમણે કહ્યું કે સોનિયા ગાંધીના કારણે, ક્વાટ્રોચીએ રાજીવ ગાંધીના શાસન દરમિયાન બોફોર્સ તોપોની ખરીદીમાં દલાલી કરી હતી અને મનમોહન સરકારે તેમનું સ્થિર બેંક ખાતું સક્રિય કર્યું હતું. પરંતુ ભાજપ સરકારોમાં પણ ક્વાટ્રોચી સામે કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી ન હતી. તે સમયે અટલ બિહારી વાજપેયી હોય કે હવે નરેન્દ્ર મોદી, ભાજપના વડા પ્રધાનોએ પણ ક્વાટ્રોચી સામે કડક પગલાં લેવાનું ટાળવાનું યોગ્ય માન્યું.
ભારતીય રાજકારણના સૌથી કાળા પ્રકરણોમાંનો એક, બોફોર્સ તોપ કૌભાંડ, આજે પણ વણઉકેલાયેલ છે. આ મામલો ૧૯૮૭માં પ્રકાશમાં આવ્યો હતો, જ્યારે સ્વીડિશ રેડિયોએ દાવો કર્યો હતો કે સ્વીડિશ કંપની બોફોર્સે ભારતને ૧૫૫ મીમી હોવિત્ઝર બંદૂકો વેચવા માટે ભારતીય રાજકારણીઓ અને અધિકારીઓને ૬૪ કરોડ રૂપિયાની લાંચ આપી હતી. આ કૌભાંડનો પર્દાફાશ કરનાર પત્રકાર ચિત્રા સુબ્રમણ્યમે તેમના પુસ્તક બોફોર્સગેટમાં એક સનસનાટીભર્યો ખુલાસો કર્યો છે કે ૧૯૯૭ થી સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડથી મળેલા દસ્તાવેજો - જેમાં લાંચ લેનારાઓના નામ, કમિશનની ટકાવારી, બેંક ખાતાની વિગતો અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ પુરાવાઓનો સમાવેશ થાય છે - સીબીઆઈના કબજામાં છે. પરંતુ ૨૮ વર્ષ પછી, આ દસ્તાવેજો બોક્સમાં બંધ છે, અને કોઈ નક્કર તપાસ આગળ વધી નથી. આખરે કેમ?
તેમના એક લેખમાં, વરિષ્ઠ પત્રકાર તવલીન સિંહ આ કૌભાંડને દિલ્હીના રાજકારણના કાળા અંડરવર્લ્ડની વાર્તા તરીકે વર્ણવે છે, જ્યાં ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓ, ગુનેગારો અને તેમના સાથી અધિકારીઓ ખીલે છે. તેમનું કહેવું છે કે આ કૌભાંડના કેન્દ્રમાં, ઇટાલિયન બ્રોકર ઓટ્ટાવિયો ક્વાટ્રોચીનું નામ વારંવાર આવે છે, જે રાજીવ ગાંધી અને સોનિયા ગાંધીના નજીકના મિત્ર હતા. તવલીન લખે છે કે ક્વાટ્રોચી ઇન્દિરા ગાંધીના શાસનકાળથી જ પ્રચલિત હતા - તેમની પાસે તોમપ્રોજેટ્ટી માટે કોન્ટ્રાક્ટ મેળવવાની અસાધારણ ક્ષમતા હતી. રાજીવ વડાપ્રધાન બનતાની સાથે જ તેમની પહોંચ વધુ વધી ગઈ. જુલાઈ ૧૯૯૯માં, એ સ્પષ્ટ થયું કે બોફોર્સ લાંચ ક્વાટ્રોચી અને તેની પત્ની મારિયાના બે ગુપ્ત બેંક ખાતાઓમાં ચૂકવવામાં આવી હતી. આ પછી તે ભારતથી ભાગી ગયો અને કયારેય પાછો ફર્યો નહીં.
ચિત્રા સુબ્રમણ્યમનો દાવો છે કે સીબીઆઈ પાસે આ કેસ ઉકેલી શકે તેવા બધા દસ્તાવેજો છે. છતાં, ન તો કોંગ્રેસ સરકારો કે ન તો ભાજપ સરકારોએ તેને ખોલવાની હિંમત દાખવી. તવલીન સિંહ કહે છે કે મનમોહન સિંહે ૨૦૦૯ની ચૂંટણી પહેલા લંડનમાં ક્વાટ્રોચીના ફ્રીઝ થયેલા બેંક ખાતાને સક્રિય કરાવ્યું હતું. એ જ રીતે, અટલ બિહારી વાજપેયીના સમયમાં પણ વચનો આપવામાં આવ્યા હતા પરંતુ કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી ન હતી. ભ્રષ્ટાચાર ખતમ કરવાના વચન સાથે સત્તામાં આવેલા નરેન્દ્ર મોદીની સરકારે પણ આ બાબતમાં કોઈ રસ દાખવ્યો નહીં. ચિત્રાના શબ્દોમાં કહીએ તો, સીબીઆઈ પાસે ૧૯૯૭ થી પુરાવા છે, પણ તે બોક્સમાં બંધ છે. પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું રાજકારણીઓ અને અધિકારીઓ વચ્ચે ભ્રષ્ટાચાર અંગે ગુપ્ત કરાર છે?
બોફોર્સ કૌભાંડનો પર્દાફાશ કરનાર પત્રકાર ચિત્રા સુબ્રમણ્યમના પુસ્તક બોફોર્સગેટનો ઉલ્લેખ કરતા, તવલીન સિંહ કહે છે કે તે દિલ્હીના રાજકારણના કાળા અંડરવર્લ્ડની વાર્તા છે. એક અંડરવર્લ્ડ જ્યાં ગુનેગારો, ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓ અને તેમના સાથી અધિકારીઓ ખીલે છે. પછી તે કહે છે, રાજકીય કટારલેખક તરીકેની મારી સફર રાજીવ ગાંધીના વડા પ્રધાનપદના કાર્યકાળ દરમિયાન શરૂ થઈ હતી. એટલા માટે મને ચિત્રાએ તેના પુસ્તકમાં જે ઘટનાઓ અને લોકોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તે ખૂબ સારી રીતે યાદ છે. એપ્રિલ ૧૯૮૭માં, સ્વીડિશ રેડિયોએ જાહેરાત કરી કે બોફોર્સે સ્વીડનના સૌથી મોટા શષા સોદાને સુરક્ષિત કરવા માટે ભારતીય રાજકારણીઓ અને ઉચ્ચ અધિકારીઓને લાંચ આપી હતી. આ પછી તરત જ, પૈસાના વ્યવહારોના નિશાન ભૂંસી નાખવાનું એક ગંદું કાવતરું શરૂ થયું. મારી સાથે રહેતા દરેકને ખબર હતી કે ઓટ્ટાવિયો ક્વાટ્રોચી અને તેમની પત્ની મારિયા રાજીવ અને સોનિયા ગાંધીના શ્રેષ્ઠ મિત્રો હતા.
તવલીન સિંહ જણાવે છે કે ઇન્દિરા ગાંધીના શાસનકાળથી ક્વાટ્રોચી કેટલા પ્રભાવશાળી હતા. બધા જાણે છે કે જ્યારે ઇન્દિરા ગાંધી વડા પ્રધાન હતા ત્યારે આ ખાતરના વેપારી પાસે તોમ્પ્રોજેટી માટે કોન્ટ્રાક્ટ મેળવવાની અસાધારણ ક્ષમતા હતી. જ્યાં તે ત્યારે કામ કરતો હતો. અમને એ પણ ખબર હતી કે સોનિયાના માતા-પિતા જ્યારે પણ ભારત આવતા ત્યારે ક્વાટ્રોચી પરિવારના ઘરે રહેતા હતા. રાજીવ વડા પ્રધાન બન્યા પછી, ક્વાટ્રોચીને ઘણીવાર દિલ્હીના ડ્રોઇંગ રૂમમાં લોકોને કહેતા સાંભળવામાં આવતા હતા કે જો તેમને સરકાર તરફથી કંઈપણની જરૂર હોય, તો તેઓ મદદ કરી શકે છે. પછી જુલાઈ ૧૯૯૯માં એ વાત બહાર આવી કે બોફોર્સ લાંચના પૈસા જે બે ગુપ્ત બેંક ખાતાઓમાં ગયા હતા તે તેમના અને તેમની પત્નીના હતા. આ પછી તે ભારતથી ભાગી ગયો અને કયારેય પાછો ફર્યો નહીં. એ યાદ રાખવા જેવું છે કે ૨૦૦૯ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ પહેલાં ડૉ. મનમોહન સિંહે કરેલા છેલ્લા કાર્યોમાંનું એક લંડનમાં તેમના એક બેંક ખાતાને પુનઃસ્થાપિત કરવાનું હતું જે ભારત સરકારે ફ્રીઝ કરી દીધું હતું.
વરિષ્ઠ પત્રકાર તવલીન કહે છે કે બોફોર્સગેટ એક મહત્વપૂર્ણ પુસ્તક છે કારણ કે ભ્રષ્ટાચાર હજુ પણ ભારતમાં સૌથી મોટી રાજકીય સમસ્યા છે. આજકાલ મોટાભાગના લોકો દેશની સેવા કરવાની ઇચ્છાથી નહીં પણ પૈસા કમાવવા માટે રાજકારણમાં આવે છે. આપણા પ્રાચીન દેશમાં રાજકારણ એ મોટા પૈસા કમાવવાનો સૌથી સહેલો રસ્તો છે. આ જ કારણ છે કે રાજકારણીઓ ખાતરી કરે છે કે તેમનો મતવિસ્તાર તેમના બાળકો પાસે જાય. મેં નજીકથી જોયું છે કે કેવી રીતે આ રાજકીય વારસદારો લગભગ જાદુઈ રીતે એટલા પૈસા કમાય છે કે તેઓ વિદેશમાં મિલકતો ખરીદી શકે, મોંઘી હોટલોમાં રહી શકે અને પોતાના સંતાનોને વિદેશી શાળાઓમાં મોકલી શકે.
તેણી કહે છે કે આ નવી રાજકીય સંસ્કળતિ બોફોર્સથી શરૂ થઈ હતી. આ પહેલી વાર હતું જ્યારે વડા પ્રધાનના નજીકના સહાયકને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકતા લાંચના કેસમાં પકડવામાં આવ્યો હતો. રાજીવ ગાંધીએ સંસદમાં ઇનકાર કર્યો હતો કે તેમણે અથવા તેમના પરિવારના કોઈપણ સભ્યએ બોફોર્સ પાસેથી લાંચ લીધી છે, પરંતુ સામાન્ય ભારતીયોએ તેમના પર વિશ્વાસ ન કર્યો. ૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં બોફોર્સ તેમની હારનું મુખ્ય કારણ હતું. ચૂંટણી પ્રચાર શરૂ થયા પછી, મને યાદ છે કે નાના ગામડાઓમાં ચાની દુકાનોમાં બોફોર્સ વિશે ચર્ચા થતી હતી. લોકોમાં ભારે ગુસ્સો હતો, અને ગ્રામીણ સંગીતકારોએ ઇટાલીના જમાઈ દ્વારા ભારત પર કેવી રીતે શાસન કરી શકાય તે વિશે ગીતો ગાયા.
તાલવિન સિંહને ભાજપ સરકારો સામે પણ ફરિયાદો છે. તેમણે કહ્યું કે અટલ બિહારી વાજપેયી વડાપ્રધાન બન્યા પછી, હું એકવાર મલેશિયાની ફ્લાઇટમાં અરુણ જેટલીને મળ્યો હતો. તેણે કહ્યું કે તે ક્વાટ્રોચીને લાવવાનો છે. આવું કયારેય બન્યું નહીં કારણ કે કોઈ કારણોસર વાજપેયીનો આ મામલાને આગળ વધારવામાં રસ ઓછો થઈ ગયો. કોઈ કારણોસર ભ્રષ્ટાચાર ખતમ કરવાના વચન સાથે વડા પ્રધાન બનેલા નરેન્દ્ર મોદીનો પણ તેમાં રસ ઓછો થઈ ગયો છે.
ચિત્રાના શબ્દોમાં કહીએ તો, ૧૯૯૭ થી, ભારત પાસે સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડના બોફોર્સ કેસના દસ્તાવેજો છે. પ્રાપ્તકર્તાઓના નામ, કમિશનની ટકાવારી, બેંકોને આપવામાં આવેલી સૂચનાઓ અને ઘણું બધું જે સાચી તપાસ હાથ ધરવામાં મદદ કરશે તે ઘ્ગ્ત્ બોક્સમાં બંધ છે. શા માટે? શું એવું એટલા માટે હોઈ શકે કારણ કે મોદી જાણે છે કે તેમના પર વ્યક્તિગત રીતે કોઈ ભ્રષ્ટાચારનો આરોપ લગાવી શકાય નહીં, પરંતુ તેમની સરકારમાં ભાજપના મુખ્યમંત્રીઓ અને મંત્રીઓ પૈસા કમાવવામાં મજા કરી રહ્યા છે? શું એવું બની શકે કે ભારત માતાને લૂંટવાની વાત આવે ત્યારે રાજકારણીઓ અને ઉચ્ચ અધિકારીઓમાં દ્વિપક્ષીય સર્વસંમતિ હોય? એવું લાગે છે.
તેણી કહે છે કે ભારતમાં, રાજકીય ભ્રષ્ટાચારનો પર્દાફાશ કરનારા મીડિયાના લોકોને મારી નાખવામાં આવે છે. તેણી કહે છે કે જ્યાં સુધી આપણે મીડિયાના ચોકીદાર છીએ, ત્યાં સુધી આપણે જાણીએ છીએ કે પત્રકારોને જેલમાં ધકેલી શકાય છે અને કયારેક નાનામાં નાના કૌભાંડોનો પણ પર્દાફાશ કરવા બદલ પોતાનો જીવ પણ ગુમાવી શકાય છે. મિર્ઝાપુર સ્કૂલના મધ્યાહન ભોજન યોજનામાં ભ્રષ્ટાચારનો પર્દાફાશ કરવા બદલ છ મહિના જેલમાં વિતાવેલા ઉત્તર પ્રદેશના પત્રકારને યાદ છે? ચિત્રા નિઃશંકપણે ભારતની શ્રેષ્ઠ તપાસ પત્રકાર છે, પરંતુ જ્યારે મેં બોફોર્સગેટ વાંચવાનું પૂરું કર્યું, ત્યારે મને વિચાર આવવા લાગ્યો કે જો તે સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડમાં નહીં પણ ભારતમાં રહેતી હોત, તો શું તે હજી પણ જીવંત હોત?
પોતાના લેખના અંતે, તવલીન સિંહ મોદી શાસન હેઠળ મીડિયા પર દબાણના પ્રચારનો પર્દાફાશ કરે છે. તેણી કહે છે કે કેટલાક લોકો કહે છે કે મોદી જ્યારથી વડા પ્રધાન બન્યા છે ત્યારથી મીડિયા પર દબાણ છે. તેઓ ખોટા છે. જ્યારે મેં ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા પાછળ કોઈ પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે મને તેમના મળત્યુની તપાસ કરી રહેલા કમિશન સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો અને મારા પાકિસ્તાની સંબંધો વિશે ઘણા પ્રશ્નો પૂછવામાં આવ્યા. મેં તરત જ પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ કરી દીધું. મોદી વડા પ્રધાન બન્યા પછી જે બદલાયું છે તે એ છે કે તેમને ટીકાથી એટલી એલર્જી છે કે લગભગ આખું મીડિયા મેનેજ થઈ ગયું છે. આપણી ખાનગી ટીવી ચેનલો દૂરદર્શન જેવી દેખાવા લાગી છે, જે ડરામણી છે. બોફોર્સગેટ આપણને વધુ પ્રશ્નો પૂછવા મજબૂર કરે છે. અને પ્રધાનમંત્રી, કળપા કરીને હવે તે બોક્સ ખોલો. (રર.૩)
(10:35 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
