<img height="1" width="1" style="display:none" src="https://www.facebook.com/tr?id=1793108690839422&ev=PageView&noscript=1" />
News of Wednesday, 19th March 2025

સુપ્રીમ કોર્ટની મહત્વની ટિપ્પણી : ‘ઊંચી પ્રતિ વ્યક્તિ આવકનો દાવો કરતાં રાજ્યો 70% વસ્તીને BPL ગણાવે છે, શું આમાં વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ છે?’

ગરીબીની ઓળખ માટે માનદંડો પર કર્યો સવાલ : E-શ્રમ પોર્ટલ હેઠળ મજૂરોને રાશન કાર્ડની સુનાવણી દરમિયાન કરી ચિંતા : NFSAની 50% - 75% મર્યાદા વધારવાનો મુદ્દો

માર્ચ 19, 2025, બુધવાર, નવી દિલ્હી : સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે (19 માર્ચ, 2025) એક મહત્વની મૌખિક ટિપ્પણીમાં જણાવ્યું કે કેટલાક રાજ્યો ઊંચી પ્રતિ વ્યક્તિ આવકનો દાવો કરે છે, પરંતુ તે જ સમયે તેમની મોટાભાગની વસ્તી ગરીબ હોવાનું કહીને ગરીબી રેખા નીચે (BPL) વર્ગ માટેના લાભો મેળવે છે. કોર્ટે સવાલ ઉઠાવ્યો કે શું રાજ્યો ગરીબોની ઓળખ અને વર્ગીકરણ માટે કોઈ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ અપનાવે છે? સાથે જ, કોર્ટે ચિંતા વ્યક્ત કરી કે BPL લાભો એવા લોકોને પણ મળી શકે છે જેઓ તેના હકદાર નથી. આ ટિપ્પણી પ્રવાસી મજૂરો અને અકુશળ શ્રમિકોને E-શ્રમ પોર્ટલ હેઠળ મફત રાશન કાર્ડ આપવાના મુદ્દે સુનાવણી દરમિયાન આવી. આ કેસની સુનાવણી જસ્ટિસ સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ એન.કે. સિંહની ખંડપીઠ સમક્ષ થઈ રહી હતી.


કેસની પૃષ્ઠભૂમિ:
સુપ્રીમ કોર્ટે કોવિડ મહામારી દરમિયાન પ્રવાસી મજૂરો અને અકુશળ શ્રમિકોની સમસ્યાઓને ધ્યાનમાં રાખીને આ મામલાને સ્વતઃ સંજ્ઞાનમાં લીધો હતો. હાલમાં, કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા અધિનિયમ, 2013 (NFSA) હેઠળ નિર્ધારિત 50% શહેરી અને 75% ગ્રામીણ વસ્તીની ઉપલી મર્યાદાને વસ્તીના અંદાજના આધારે વધારી શકાય કે નહીં. એડવોકેટ પ્રશાંત ભૂષણે દલીલ કરી કે 2021ની વસ્તી ગણતરી ન થઈ હોવાથી લગભગ 10 કરોડ લોકો રાશન કાર્ડ માટે પાત્ર છે અને તેમને ખાદ્ય ક્વોટાની મર્યાદા હોવા છતાં મફત તેમજ સબસિડીવાળું રાશન આપવું જોઈએ.
ગયા વર્ષે, 4 ઓક્ટોબરે જસ્ટિસ સુધાંશુ ધુલિયા અને જસ્ટિસ અમાનુલ્લાહની ખંડપીઠે આદેશ આપ્યો હતો કે NFSA હેઠળ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા ચિહ્નિત તમામ પાત્ર વ્યક્તિઓને 19 નવેમ્બર, 2024 પહેલાં રાશન કાર્ડ જારી કરવામાં આવે. આ પછી, ભારત સરકારના ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ વિભાગે એક અરજી દાખલ કરી, જેમાં માગણી કરવામાં આવી કે તેમને NFSAની નિર્ધારિત મર્યાદા અનુસાર જ આદેશોનું પાલન કરવાની છૂટ આપવામાં આવે.


સુનાવણી દરમિયાન ચર્ચા:
આજે સુનાવણીમાં એડવોકેટ પ્રશાંત ભૂષણે અત્યાર સુધીના કોર્ટના આદેશોનો સાર રજૂ કર્યો ત્યારે જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે ટિપ્પણી કરી. તેમણે જણાવ્યું કે તેમણે તાજેતરમાં એક રાજ્ય (સંભવતઃ હરિયાણા) વિશે વાંચ્યું, જે પ્રતિ વ્યક્તિ આવકમાં ત્રીજા ક્રમે છે, પરંતુ તેની 70% વસ્તીને BPL ગણાવે છે. તેમણે ચિંતા વ્યક્ત કરી કે સાચા ગરીબો સુધી લાભો નથી પહોંચી રહ્યા, જેના કારણે તેઓ ગરીબીમાંથી બહાર નથી નીકળી શકતા.
જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે કહ્યું, “જ્યારે પ્રતિ વ્યક્તિ આવકની વાત આવે છે, ત્યારે રાજ્યો દાવો કરે છે કે તેમની આવક ગરીબી રેખાથી ઘણી ઉપર છે અને તેઓ ત્રીજું સૌથી ધનિક રાજ્ય છે. પરંતુ BPLનો સવાલ આવે ત્યારે દરેક રાજ્ય પોતાની 70% વસ્તીને BPL ગણાવે છે. આ બંને વચ્ચે સામંજસ્ય કેવી રીતે બેસે? અમારી ચિંતા એ છે કે જે લાભો ખરેખર ગરીબો માટે છે, તે ક્યાંક એવા લોકોના ખિસ્સામાં નથી જઈ રહ્યા જેઓ તેના હકદાર નથી?”


પ્રશાંત ભૂષણનો જવાબ:
પ્રશાંત ભૂષણે જવાબ આપ્યો કે કોર્ટે આ મુદ્દે વધુ ધ્યાન ન આપવું જોઈએ, કારણ કે ભારતમાં લગભગ 80% લોકો ગરીબ છે. તેમણે કહ્યું કે જો થોડા અપાત્ર લોકોને પણ લાભ મળી રહ્યો હોય, તો તે કરોડો પાત્ર લોકોને મફત રાશનથી વંચિત રાખવાનું કારણ ન બની શકે. તેમણે ઉમેર્યું કે E-શ્રમ પોર્ટલમાં લોકોએ પોતાની આવક અને અન્ય માપદંડો નોંધાવવા પડે છે, જેના આધારે જ તેઓ રાશન માટે પાત્ર બને છે. રાજ્યો પાસે પણ પાત્રતા ચકાસવાના પોતાના માપદંડો છે, પરંતુ મૂળભૂત રીતે ગરીબ હોવું જ મુખ્ય શરત છે.


કોર્ટની ચિંતા અને સૂચન:
જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે કહ્યું, “આ એક અત્યંત ગંભીર અને મહત્વનો મુદ્દો છે કે દેશના ગરીબોને ઓછામાં ઓછું સબસિડી દરે રાશન મળે. તેનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે તેઓ દિવસમાં બે વખતનું ભોજન લઈ શકે. તેથી, કૃપા કરીને તપાસ કરો કે રાજ્યો પાત્રતા નક્કી કરવા કયા માપદંડો અપનાવે છે.” તેમણે બે મુદ્દાઓ પર સહયોગ માંગ્યો:

1) રાશન કાર્ડ જારી કરવાની પ્રક્રિયામાં રાજકીય હસ્તક્ષેપ નથી થતો, ને?

2) રાજ્યવાર કોઈ વૈજ્ઞાનિક ડેટા ઉપલબ્ધ છે કે નહીં, જેના આધારે તેઓ ગરીબોની ઓળખ કરે છે?

તેમણે ઉમેર્યું, “હું આ સવાલ વારંવાર ઉઠાવું છું કારણ કે મેં મારા મૂળ છોડ્યા નથી અને હજુ પણ લોકોની સ્થિતિ સમજવાનો પ્રયાસ કરું છું. ક્યારેક નિરાશા થાય છે કે ઘણા પરિવારો આજે પણ ગરીબ છે અને તેમને વાસ્તવિક લાભો હજુ સુધી મળ્યા નથી.”


આગળનું પગલું:
કોર્ટે આ મામલાની આગામી સુનાવણી આવતા સપ્તાહ પછીના સપ્તાહે નક્કી કરી છે. આ સુનાવણીમાં રાજ્યોના પાત્રતા માપદંડો, NFSAની મર્યાદા અને E-શ્રમ પોર્ટલ હેઠળ રાશન કાર્ડના વિતરણ પર વધુ ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. આ કેસ ગરીબો સુધી ખાદ્ય સુરક્ષા પહોંચાડવાની સરકારી યોજનાઓની અસરકારકતા અને તેના અમલીકરણ પર પ્રકાશ પાડે છે.

 

(4:54 PM IST)