નવી દિલ્હી, 26 માર્ચ, 2025 : સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે ડ્રગ્સ એન્ડ મેજિક રેમેડીઝ (આપત્તિજનક જાહેરાતો) અધિનિયમ, 1954ના કડક અમલનો આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે રાજ્ય સરકારોને ભ્રામક દવાઓ અને ઉપચારોની જાહેરાતો સામે ફરિયાદો નોંધવા માટે બે મહિનાની અંદર નિવારણ તંત્ર સ્થાપવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આ નિર્ણય ઇન્ડિયન મેડિકલ એસોસિએશન (IMA) વિરુદ્ધ ભારત સરકારના કેસમાં આવ્યો છે.

જસ્ટિસ એ.એસ. ઓકા અને જસ્ટિસ ઉજ્જવલ ભુયાનની ખંડપીઠે નોંધ્યું કે, 74 વર્ષ જૂનો આ કાયદો હોવા છતાં તેનો અમલ પૂર્ણ રીતે થયો નથી. કોર્ટે આ માટે રાજ્યોને ફરિયાદ નિવારણની વ્યવસ્થા સ્થાપવા સહિત અનેક નિર્દેશો જારી કર્યા.

કોર્ટના મુખ્ય નિર્દેશો:

1. ફરિયાદ નિવારણ તંત્રની સ્થાપના
કોર્ટે કહ્યું, “આ કાયદો 74 વર્ષથી વધુ જૂનો છે, પરંતુ તેનો અમલ નામમાત્રનો છે. રાજ્ય સરકારોએ આ અધિનિયમના અમલ માટે તંત્ર ઊભું કરવું જરૂરી છે. રાજ્યોએ ટોલ-ફ્રી નંબર અથવા ઇમેઇલ દ્વારા ફરિયાદો સ્વીકારવાની વ્યવસ્થા બનાવવી પડશે. અમે રાજ્ય સરકારોને આજથી બે મહિનાની અંદર આવું તંત્ર સ્થાપવાનો આદેશ આપીએ છીએ.”

2. તાત્કાલિક કાર્યવાહી અને ગુનાહિત ફરિયાદ
કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે, ફરિયાદ મળતાં જ તેને સંબંધિત અધિકારીઓને મોકલવી અને જરૂરી કાર્યવાહી કરવી. જો અધિકારીને કાયદાનું ઉલ્લંઘન જણાય, તો સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ દાખલ કરીને FIR નોંધવી અને ગુનાહિત કાર્યવાહી શરૂ કરવી.

3. જનજાગૃતિ માટે કાર્યક્રમો
કોર્ટે કાનૂની સેવા સત્તામંડળોને 1954ના કાયદા વિશે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા કાર્યક્રમો યોજવાનો આદેશ આપ્યો. આ કાર્યક્રમો લોકોને ભ્રામક જાહેરાતોથી સ્વાસ્થ્યને થતા નુકસાન વિશે ચેતવશે. કોર્ટે આદેશ નેશનલ લીગલ સર્વિસિસ ઓથોરિટી (NALSA)ને મોકલવા જણાવ્યું, જેથી તે આ કાર્યક્રમોનું સંનિયમન કરી શકે.

4. અધિકારીઓની નિમણૂક
સુનાવણી દરમિયાન કાયદાના અમલ માટે પૂરતા ગેઝેટેડ અધિકારીઓની નિમણૂક ન થઈ હોવાની ચિંતા ઉઠી. કોર્ટે રાજ્યોને એક મહિનામાં આવા અધિકારીઓ નિયુક્ત કરવા આદેશ આપ્યો.

5. કેન્દ્રીય ડેશબોર્ડનો વિકાસ
કોર્ટે નોંધ્યું કે ફરિયાદો નોંધવા માટેનું કેન્દ્રીય ડેશબોર્ડ હજુ વિકાસ હેઠળ છે. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ત્રણ મહિનામાં ડેશબોર્ડ પૂર્ણ કરવા અને રાજ્યો દ્વારા માહિતી નોંધાય તેવી વ્યવસ્થા કરવા જણાવ્યું. રાજ્યો અને કેન્દ્રને જૂન 2025 સુધીમાં પાલન અહેવાલ સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરવા નિર્દેશ આપ્યો.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ:
આ કેસ ઇન્ડિયન મેડિકલ એસોસિએશન (IMA) દ્વારા પતંજલિ આયુર્વેદ સામે દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં પતંજલિએ આધુનિક દવાઓની નિંદા કરતી ભ્રામક જાહેરાતો પ્રકાશિત કરી હતી. શરૂઆતમાં કોર્ટે પતંજલિની જાહેરાતો પર અસ્થાયી પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો અને નિયામક સંસ્થાઓની નિષ્ફળતા તેમજ પતંજલિ અને તેના પ્રમોટર્સ (બાબા રામદેવ અને આચાર્ય બાલકૃષ્ણ) દ્વારા સુધારાત્મક પગલાંની તપાસ કરી હતી. કોર્ટે પ્રમોટર્સ સામે અવમાનનાની કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી, પરંતુ તેમની વારંવાર માફી પછી આ કેસ બંધ કર્યો.
હવે કોર્ટે ભ્રામક જાહેરાતોના વ્યાપક મુદ્દા અને આધુનિક દવાઓમાં અનૈતિક પ્રથાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. સિનિયર એડવોકેટ શાદાન ફરાસત આ મામલે એમિકસ ક્યુરી તરીકે કોર્ટને સહાય કરી રહ્યા છે, જ્યારે એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ કે.એમ. નટરાજે કેન્દ્ર સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું.

આ નિર્ણયથી ભ્રામક તબીબી જાહેરાતો સામે કડક કાર્યવાહીનો માર્ગ મોકળો થશે. રાજ્યો અને કેન્દ્રનું પાલન જૂન 2025 સુધીમાં સ્પષ્ટ થશે, જે ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્ય અને હિતોનું રક્ષણ કરવામાં મહત્વનું પગલું બનશે.