જેમ જેમ દેશમાં હિન્દુત્વની લહેર વધુ મજબૂત બની રહી છે, તેમ તેમ મંદિરોમાં ભીડ વધી રહી છે. તાજેતરમાં પ્રયાગરાજમાં ભીડે આખી દુનિયાને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધી હતી. મંદિરોમાં વધતી ભીડને ધ્યાનમાં રાખીને, એવા લોકોની જરૂર છે જે ફક્ત પૂજા-અર્ચના જ નહીં, પણ ભીડ વધે તો વ્યાવસાયિક ભીડ નિયંત્રણ કમાન્ડો તરીકે પણ કામ કરી શકે.

ઉનાળાની રજાઓ આવવાની છે. આ રજાઓ દરમિયાન, પર્વતો, સમુદ્ર અથવા કોઈપણ સારું પર્યટન સ્થળ લોકોના પ્રિય સ્થળો હતા. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. હવે લોકોનો રસ આવા પર્યટન સ્થળો કરતાં મંદિરો અને ધાર્મિક સ્થળોમાં વધુ વધી ગયો છે. આ હકીકત મહાકુંભમાં થયેલી વિશાળ ભીડ દ્વારા સાબિત થાય છે, જેમાં માત્ર 45 દિવસમાં 66 કરોડથી વધુ ભક્તોએ પ્રયાગરાજના સંગમમાં ડૂબકી લગાવી હતી.

૪૫ દિવસના મહાકુંભથી ઉત્તર પ્રદેશની અર્થવ્યવસ્થામાં ૩ લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુનો વધારો થયો છે. યોગી સરકારનું કહેવું છે કે મહાકુંભના આયોજનમાં લગભગ ૧૫૦૦ કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો છે.

મહાકુંભની અસર નજીકના અન્ય જિલ્લાઓના ધાર્મિક સ્થળો પર પણ જોવા મળી. અયોધ્યા, મથુરા, કાશી... આ બધા સ્થળોએ પણ પ્રયાગરાજની જેમ જ ભારે ભીડ એકઠી થઈ હતી.

અયોધ્યામાં, મંદિરના ઉદ્ઘાટન પછી, દર વર્ષે ભક્તોની ભીડ 5 ગણી વધી રહી છે. ભક્તોની શ્રદ્ધાને કારણે અર્થતંત્રનું ચક્ર પણ ખૂબ ઝડપથી ફરે છે. જો આપણે ફક્ત કાશી વિશ્વનાથ મંદિરની વાત કરીએ તો, ગયા વર્ષે માર્ચમાં ભક્તોએ ૧૧.૧૪ કરોડ રૂપિયાનું રેકોર્ડબ્રેક દાન કર્યું હતું.

૨૦૨૩ માં, ભારતે ૧.૮૮ કરોડ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓનું સ્વાગત કર્યું, જેનાથી પ્રવાસનમાંથી ૨૮.૦૭ અબજ ડોલરની વિદેશી હૂંડિયામણની કમાણી થઈ.

2028 સુધીમાં, એકલા પર્યટન અને આતિથ્ય ઉદ્યોગ જ 50 હજાર કરોડ રૂપિયાથી વધુની આવક ઉત્પન્ન કરે તેવી અપેક્ષા છે. ખાસ વાત એ છે કે 60% પર્યટન ફક્ત ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક સ્થળો સાથે સંબંધિત છે.

મંદિરોમાં આટલી મોટી ભીડ 'મંદિર વ્યવસ્થાપન'માં કારકિર્દીની નવી તકો લાવી રહી છે. મંદિર વ્યવસ્થાપનમાં તાલીમ પામેલા વ્યાવસાયિકોની માંગ વધી રહી છે જેઓ મંદિરોના સંચાલન, જાળવણી અને વહીવટનું સંચાલન કરી શકે. આ જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને, હવે કાશીની સંપૂર્ણાનંદ સંસ્કૃત યુનિવર્સિટીમાં મંદિર વ્યવસ્થાપનનો અભ્યાસક્રમ શરૂ કરવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. આવતા વર્ષે એપ્રિલથી યુનિવર્સિટીમાં મંદિર વ્યવસ્થાપનનો નવો અભ્યાસક્રમ શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે.

આ કોર્ષમાં, મંદિર નિર્માણના સિદ્ધાંતો, મૂર્તિ સ્થાપનની પદ્ધતિઓ અને પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા, વાસ્તુ શાસ્ત્ર, ભીડ વ્યવસ્થાપન વગેરે બાબતો સમજાવવામાં આવશે. આ કોર્ષમાં ધાર્મિક વિધિઓ, જ્યોતિષ અને મંદિર વહીવટ સંબંધિત કૌશલ્યો શીખવવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, આ કોર્ષમાં મંદિરના નાણાકીય વ્યવસ્થાપન, ભક્તોની સુવિધા, મંદિરની સ્વચ્છતા અને સાંસ્કૃતિક-ધાર્મિક વારસાના સંરક્ષણની વિગતો શીખવવામાં આવશે.

દેશમાં ઘણી યુનિવર્સિટીઓ અને સંસ્થાઓ છે જે પુજારી તાલીમ કાર્યક્રમો પ્રદાન કરે છે, જેમાં બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી, હરિદ્વારમાં ગુરુકુલ કાંગરી યુનિવર્સિટી, સંસ્કૃત વિદ્યાપીઠ તિરુપતિ, રામકૃષ્ણ મિશન બેલુર મઠ અને ઓડિશામાં શ્રી શ્રી યુનિવર્સિટીનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ આ કોર્ષ પોતાનામાં અનોખો છે જે પહેલી વાર શરૂ થઈ રહ્યો છે.

વિશ્વના ઘણા દેશોમાં ધાર્મિક અભ્યાસ અને ધર્મશાસ્ત્ર સંબંધિત અભ્યાસક્રમો ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ મંદિર વ્યવસ્થાપન પર આવા અભ્યાસ દેશમાં પહેલીવાર હાથ ધરવામાં આવી રહ્યા છે. અમેરિકા અને યુરોપમાં, ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્ર અથવા ચર્ચ મેનેજમેન્ટ સંબંધિત અભ્યાસક્રમો શીખવવામાં આવે છે. કેટલાક દેશોમાં, હોસ્પિટાલિટી મેનેજમેન્ટ અથવા હેરિટેજ મેનેજમેન્ટ અભ્યાસક્રમો ઓફર કરવામાં આવે છે, જે સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક સ્થળોના સંરક્ષણ અને સંચાલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

જાપાનમાં, બૌદ્ધ મંદિરો અને શિન્ટો મંદિરો ચલાવવા માટે પરંપરાગત અભ્યાસક્રમો છે, જે પેઢી દર પેઢી પસાર થાય છે. જોકે આ કોર્ષ ફક્ત મઠોમાં જ થાય છે. ઇઝરાયલમાં એક રબ્બી તાલીમ અભ્યાસક્રમ છે, જે યહૂદી ધાર્મિક સ્થળો (સભાસ્થાનો) અને ધાર્મિક નેતૃત્વના સંચાલન સાથે સંબંધિત છે.