દુબઈ/લંડન, 1 એપ્રિલ 2025: મસાલેદાર ખોરાકનો સ્વાદ કેટલાક માટે આનંદનો સ્ત્રોત છે, જ્યારે કેટલાક માટે તે મુશ્કેલીનું કારણ બને છે. દુબઈના માલિની નાયરનો 10 વર્ષનો દીકરો આનો જીવંત ઉદાહરણ છે. તેના ભાઈ-બહેનો મસાલેદાર ખોરાક આરામથી ખાઈ લે છે, પરંતુ તે મસ્ટર્ડ, હળદર કે કાળા મરીનો સામનો નથી કરી શકતો. તે પોતાની જાતને સાબિત કરવા ટોસ્ટ પર દાલચીની કે હૉટડૉગ પર મસ્ટર્ડ નાખે છે, પરંતુ અંતે આંખોમાંથી પાણી અને પેટની તકલીફ જ તેના હાથમાં આવે છે. માલિની તેને સમજાવે છે કે મસાલો સહન ન થવો એ કોઈ નિષ્ફળતા નથી. પરંતુ સવાલ એ છે કે કેટલાક લોકો મસાલાને કેમ સહન નથી કરી શકતા, જ્યારે કેટલાક તેનો આનંદ માણે છે? શું આ સહનશક્તિ વધારી શકાય?

મસાલાની સંવેદનશીલતા પાછળનું વિજ્ઞાન:
લંડનના ક્લિનિકલ ડાયટિશિયન મોનિકા એશ્લે સમજાવે છે કે મસાલેદાર ખોરાકથી થતી બળતરા સ્વાદ નથી, પરંતુ એક પ્રતિક્રિયા છે. “મરચાંમાં મળતું કેપ્સેઈસિન મોઢા અને ગળામાં પીડાના રીસેપ્ટર્સને સક્રિય કરે છે, જે મગજને ગરમીનો ભ્રમ પેદા કરે છે. આ પ્રતિક્રિયાની તીવ્રતા વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અલગ હોય છે.” જનીનો અહીં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. એશ્લે જણાવે છે કે TRPV1 રીસેપ્ટર, જે કેપ્સેઈસિનની ગરમી અને પીડાને શોધે છે, તેની સંવેદનશીલતા જનીન પર આધારિત હોય છે. “કેટલાક લોકોમાં આ રીસેપ્ટર વધુ સંવેદનશીલ હોય છે, જેનાથી હળવા મસાલાથી પણ તીવ્ર બળતરા થાય છે, જ્યારે કેટલાકમાં તે ઓછું સંવેદનશીલ હોય છે, જેથી તેઓ તીખું ખાઈ શકે છે.”

જનીન અને સહનશક્તિ:
અભ્યાસો દર્શાવે છે કે TRPV1-V585 જેવા જનીનના પ્રકાર ધરાવતા લોકો મરચાંની ગરમીથી લગભગ મુક્ત હોય છે, જ્યારે અન્ય પ્રકાર ધરાવતા લોકોને તીવ્ર બળતરા થાય છે. ‘જર્નલ ઑફ થોરેસિક ડિસીઝ’ના એક અભ્યાસમાં પણ આ વાત સામે આવી છે. આ ઉપરાંત, જનીનો એ પણ નક્કી કરે છે કે વ્યક્તિ મસાલા પ્રત્યે સહનશક્તિ કેટલી ઝડપથી વિકસાવી શકે છે. સંસ્કૃતિ અને ખાનપાનની આદતો પણ અહીં અસર કરે છે, જેમ કે મસાલેદાર ખોરાકની પરંપરા ધરાવતા વિસ્તારોના લોકોમાં સહનશક્તિ વધુ હોય છે.

મગજની ભૂમિકા:
દુબઈના મનોવિજ્ઞાની રોઝલિન જ્યોર્જ કહે છે, “મસાલેદાર ખોરાકથી થયેલા ખરાબ અનુભવને મગજ યાદ રાખે છે, જે ભવિષ્યમાં સંવેદનશીલતા વધારી શકે છે. જો તમને લાગે કે મસાલો સહન નહીં થાય, તો તમારું નર્વસ સિસ્ટમ તેને વધુ તીવ્ર બનાવે છે.” બીજી તરફ, જે લોકો મસાલાને આનંદ કે સાહસ સાથે જોડે છે, તેઓ તેને સહન કરી શકે છે. પુનરાવર્તિત સંપર્કથી મગજને ઓછું પ્રતિક્રિયાશીલ બનાવી શકાય છે, જે સહનશક્તિ વધારવામાં મદદ કરે છે.

મસાલાના સ્વાસ્થ્ય લાભો:
દુબઈના હોલિસ્ટિક ફિઝિશિયન અન્ના સ્ટોક્સ જણાવે છે, “હળદર, આદું અને દાલચીની જેવા મસાલાઓ એન્ટીઑક્સિડન્ટ્સ અને બળતરા વિરોધી ગુણોથી ભરપૂર હોય છે, જે પાચન, રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને બ્લડ શુગર નિયંત્રણમાં મદદ કરે છે.” કેપ્સેઈસિન મેટાબોલિઝમ વધારે છે અને પીડા રાહત આપે છે, જ્યારે કાળા મરી પોષક તત્ત્વોનું શોષણ વધારે છે. મસાલાઓ ખોરાકમાં મીઠું કે ખાંડનો વધુ પડતો ઉપયોગ ઘટાડીને સ્વાદ અને સ્વાસ્થ્ય બંને આપે છે.

સહનશક્તિ કેવી રીતે વધારવી?
મોનિકા એશ્લેના મતે, મસાલો સહન ન કરી શકતા લોકો પણ ધીમે-ધીમે સહનશક્તિ વધારી શકે છે. આ માટેની ટિપ્સ:

- નાનું શરૂઆત કરો: બેલ પેપર જેવા હળવા મરચાંથી શરૂઆત કરી, ધીમે-ધીમે તીખા મરચાં તરફ જાઓ.
- ડેરી સાથે જોડો: દહીં, દૂધ કે ચીઝમાં રહેલું કેસીન કેપ્સેઈસિનને તોડે છે, જે બળતરા ઘટાડે છે.
- પરિચિત ખોરાકમાં ઉમેરો: પાસ્તા, ઈંડા કે સૂપમાં થોડાં મરચાંના ટુકડા નાખીને આદત પાડો.
- ગરમીને સંભાળો: બળતરા દરમિયાન પાણી પીવાને બદલે શ્વાસ પર ધ્યાન આપો, જેથી શરીર તેને ખતરો ન સમજે.
- ફર્મેન્ટેડ ખોરાક: કિમચી કે હૉટ સૉસ પાચન સુધારીને મસાલો સહન કરવામાં મદદ કરે છે.

નિયમિતતા જરૂરી:
જેમ જિમમાં સ્નાયુઓ બનાવવા માટે નિયમિત કસરત જરૂરી છે, તેમ મસાલાની સહનશક્તિ માટે નિયમિત સંપર્ક જરૂરી છે. અઠવાડિયામાં થોડી વાર મસાલો ખાવાથી શરીર અનુકૂલન કરી શકે છે. જો તમે મસાલાથી દૂર રહો છો, તો નિરાશ થવાની જરૂર નથી. ધીરજ અને ધીમે-ધીમે પ્રયાસથી તમે પણ તીખી કરીનો આનંદ માણી શકો છો.