નવી દિલ્હી: સંસદે ત્રિભુવન સહકારી યુનિવર્સિટી બિલ, 2025ને મંજૂરી આપી દીધી છે. લોકસભા બાદ આજે રાજ્યસભાએ પણ આ બિલને પસાર કર્યું છે. આ બિલ હેઠળ ગુજરાતના આનંદમાં આવેલી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ રૂરલ મેનેજમેન્ટ (IRMA)ને ત્રિભુવન સહકારી યુનિવર્સિટી તરીકે સ્થાપવામાં આવશે અને તેને રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વની સંસ્થા જાહેર કરવામાં આવશે. આ યુનિવર્સિટી સહકારી ક્ષેત્રમાં ટેકનિકલ અને મેનેજમેન્ટ શિક્ષણ તથા તાલીમ આપશે, સહકારી સંશોધન અને વિકાસને પ્રોત્સાહન આપશે અને વૈશ્વિક ધોરણો હાંસલ કરીને ‘સહકાર સે સમૃદ્ધિ’ના વિઝનને સાકાર કરશે.

સહકારી ક્ષેત્રને નવી દિશા:
બિલ પર ચર્ચાનો જવાબ આપતાં સહકાર રાજ્ય મંત્રી મુરલીધર મોહોલે જણાવ્યું કે, છેલ્લા સાડા ત્રણ વર્ષમાં સરકારે સહકારી ક્ષેત્રને નવી દિશા આપવા અનેક પગલાં લીધાં છે. તેમણે કહ્યું કે, પ્રાથમિક કૃષિ ઋણ સોસાયટી (PACS)ને સશક્ત બનાવવામાં આવી છે અને તેને બહુહેતુક બનાવવામાં આવી છે. આગામી પાંચ વર્ષમાં PACSની સંખ્યા ૧ લાખથી વધારીને ૩ લાખ કરવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે. મોહોલે ઉમેર્યું કે, ૨૦૪૭ સુધીમાં ભારતને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનાવવાના ધ્યેયમાં ગ્રામીણ અર્થતંત્ર મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે. તેમણે જણાવ્યું કે, દેશમાં ૮ લાખથી વધુ સહકારી સંસ્થાઓ કાર્યરત છે, જેમાં ૩૦ કરોડથી વધુ લોકો જોડાયેલા છે, એટલે કે દરેક ખેડૂત પરિવારનો એક સભ્ય સહકારી સંસ્થા સાથે સંકળાયેલો છે.

બજેટમાં ૧૦ ગણો વધારો:
મંત્રી મોહોલે કહ્યું કે, UPA સરકારના ૨૦૧૩-૧૪ના કાર્યકાળમાં સહકારી ક્ષેત્ર માટે માત્ર ૧૨૨ કરોડ રૂપિયાનું બજેટ હતું, જ્યારે નરેન્દ્ર મોદી સરકારે તેને લગભગ ૧૦ ગણું વધારીને ૧,૧૯૦ કરોડ રૂપિયા કર્યું છે. તેમણે ઉમેર્યું કે, સહકાર મંત્રાલયની રચના બાદ સહકારી ક્ષેત્રને મજબૂત કરવા અનેક પહેલ કરવામાં આવી છે, અને આ બિલ દેશમાં સહકારી ભાવનાને પ્રોત્સાહન આપશે.
વિપક્ષનો આરોપ: સહકારી સંસ્થાઓનું કોર્પોરેટાઇઝેશન
ચર્ચાની શરૂઆત કરતાં કોંગ્રેસના દિગ્વિજય સિંહે સરકાર પર સહકારી સંસ્થાઓના કોર્પોરેટાઇઝેશનનો આરોપ લગાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે, બંધારણમાં દર પાંચ વર્ષે સહકારી સંસ્થાઓની ચૂંટણીની જોગવાઈ છે, પરંતુ વિવિધ રાજ્યોમાં તેનું પાલન થતું નથી. તેમણે ઉમેર્યું કે, સહકારી સંસ્થાઓ રાજ્યની યાદીમાં આવે છે, પરંતુ કેન્દ્ર આ બિલ દ્વારા તેના પર નિયંત્રણ મેળવવા માગે છે. BJDના સુભાષિષ ખુંટિયાએ પણ આક્ષેપ કર્યો કે, આ બિલ શિક્ષણના નામે સહકારી સંસ્થાઓને કેન્દ્રના નિયંત્રણમાં લાવવાનો પ્રયાસ છે અને તેમાં કેન્દ્રીકરણને પ્રોત્સાહન આપતી કેટલીક કલમો છે.

સહકારી સંસ્થાઓનો વિકાસ:
BJPના ઇન્દુ બાલા ગોસ્વામીએ જણાવ્યું કે, દેશમાં ૮ લાખ સહકારી સંસ્થાઓ છે, જે નફો કમાવવાનું માધ્યમ નથી, પરંતુ માનવતાના વિકાસનો માર્ગ છે. તેમણે કહ્યું કે, નરેન્દ્ર મોદી સરકારે ૨૦૨૫-૨૬ના બજેટમાં સહકારી ક્ષેત્ર માટે ૧,૧૮૬ કરોડ રૂપિયા ફાળવ્યા છે, જે UPA સરકારના સમય કરતાં લગભગ ૧૦ ગણું છે. AAPના અશોક કુમાર મિત્તલે જણાવ્યું કે, આ બિલમાં IRMAને ત્રિભુવન સહકારી યુનિવર્સિટી તરીકે જાહેર કરવાની જોગવાઈ છે અને સરકારે તે માટે ૫૦૦ કરોડ રૂપિયા ફાળવ્યા છે. તેમણે આ સંસ્થાને રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વની જાહેર કરવાને સ્વાગતજનક ગણાવ્યું.

શિક્ષણ અને સંશોધન પર ભાર:
YSRCPના અયોધ્યા રામી રેડ્ડી અલ્લાએ જણાવ્યું કે, આ બિલનો હેતુ IRMAને ત્રિભુવન સહકારી યુનિવર્સિટી તરીકે સ્થાપવાનો છે, જે સહકારી ક્ષેત્રમાં શિક્ષણ, તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણ કરશે તથા સંશોધન અને વિકાસની પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરશે. તેમણે કહ્યું કે, યુનિવર્સિટી ડિગ્રી, પોસ્ટ-ગ્રેજ્યુએટ ડિગ્રી, પ્રોગ્રામ્સ અને સહકારી ક્ષેત્રમાં ઉત્કૃષ્ટતા કેન્દ્રોના અભ્યાસક્રમો ઓફર કરશે.

અન્ય સાંસદોના મંતવ્યો:
ચર્ચામાં RJDના સંજય યાદવ, BJPના નરેશ બંસલ, DMKના KRN રાજેશકુમાર અને AIADMKના ડૉ. એમ. થંબીદુરાઈએ પણ ભાગ લીધો અને પોતાના મંતવ્યો રજૂ કર્યા. ચર્ચા બાદ રાજ્યસભાએ બિલને મંજૂરી આપી, અને સંસદે દિવસની કાર્યવાહી સ્થગિત કરીને આવતીકાલે સવારે ૧૧ વાગે ફરી મળવાનું નક્કી કર્યું.
8
આ બિલના પસાર થવાથી સહકારી ક્ષેત્રમાં શિક્ષણ અને સંશોધનને નવું પ્રોત્સાહન મળશે, જે દેશના ગ્રામીણ અર્થતંત્રને મજબૂત કરવામાં મદદરૂપ થશે.