નવી દિલ્હી, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૫: ભારતમાં વક્ફ બોર્ડ, જે દેશનું ત્રીજું સૌથી મોટું જમીન માલિક છે, તેણે દેશભરમાં અનેક મિલકતો પર વિવાદાસ્પદ દાવા કર્યા છે. 2010માં દિલ્હી વક્ફ બોર્ડે હુમાયુનની કબર પર માલિકીનો દાવો કર્યો હતો, જ્યારે તાજેતરમાં જાન્યુઆરી 2025માં પ્રયાગરાજમાં મહાકુંભ મેળાની જમીનને પણ વક્ફની મિલકત ગણાવવાનો પ્રયાસ થયો છે. આ દાવાઓએ દેશભરમાં ચર્ચા અને વિવાદ જગાવ્યો છે.

વક્ફ (સંશોધન) બિલ 2024 પર ચર્ચા:
બુધવારે લોકસભામાં વક્ફ (સંશોધન) બિલ 2024 રજૂ કરવામાં આવ્યું ત્યારે સંસદીય બાબતોના મંત્રી કિરણ રિજિજુએ ચોંકાવનારું નિવેદન આપ્યું હતું. તેમણે કહ્યું, "જો વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર સત્તામાં ન આવી હોત તો જે સંસદ ભવનમાં આપણે બેઠા છીએ તે પણ વક્ફની મિલકત તરીકે દાવો કરવામાં આવ્યું હોત." બિલ રજૂ કરતાં રિજિજુએ જણાવ્યું કે, "1970થી દિલ્હીમાં એક કેસ ચાલી રહ્યો છે, જેમાં CGO કોમ્પ્લેક્સ અને સંસદ ભવન સહિત અનેક મિલકતો પર દિલ્હી વક્ફ બોર્ડે દાવો કર્યો હતો. UPA સરકારે 123 મિલકતો ડિ-નોટિફાઈ કરીને વક્ફ બોર્ડને સોંપી દીધી હતી. આ સંશોધન ન આવ્યું હોત તો સંસદ ભવન પણ વક્ફની મિલકત ગણાત." આ બિલ 1995ના વક્ફ અધિનિયમમાં સુધારા માટે રજૂ કરાયું છે, જેનો હેતુ વક્ફ મિલકતોનું વ્યવસ્થાપન સુધારવાનો છે.

વક્ફ બોર્ડ - ભારતમાં ત્રીજું સૌથી મોટું જમીન માલિક:
વક્ફ બોર્ડ ભારતમાં 8.7 લાખ મિલકતો ધરાવે છે, જે 9.4 લાખ એકરમાં ફેલાયેલી છે અને તેની કિંમત આશરે રૂ. 1.2 લાખ કરોડ છે. ભારતમાં વિશ્વની સૌથી વધુ વક્ફ મિલકતો છે, અને સશસ્ત્ર દળો તથા ભારતીય રેલવે બાદ વક્ફ બોર્ડ ત્રીજું સૌથી મોટું જમીન માલિક છે. દેશભરમાં કુલ 30 વક્ફ બોર્ડ કાર્યરત છે. બિઝનેસ ટુડેના અહેવાલ મુજબ, 8.7 લાખ વક્ફ સંપત્તિઓમાંથી 3,56,051 નોંધાયેલી વક્ફ એસ્ટેટ છે, 8,72,328 સ્થાવર મિલકતો છે, અને 16,713 જંગમ મિલકતો છે.

વક્ફ બોર્ડના વિવાદાસ્પદ દાવા:
દિલ્હીથી લઈને તમિલનાડુ સુધી, વક્ફ બોર્ડે દેશભરની અનેક મિલકતો પર દાવો કર્યો છે, જેમાં ઐતિહાસિક અને સરકારી સંપત્તિઓ પણ સામેલ છે. એક ન્યુઝ એજન્સીના અહેવાલ મુજબ, દિલ્હીમાં 200થી વધુ મિલકતો, જે કેન્દ્ર સરકારના બે અલગ-અલગ વિભાગોના નિયંત્રણમાં છે, તેને વક્ફની મિલકત જાહેર કરવામાં આવી હતી. આમાં 108 મિલકતો લેન્ડ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓફિસ (L&DO) અને 138 દિલ્હી ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (DDA) હેઠળ હતી.

વક્ફ બોર્ડે દાવો કરેલી મુખ્ય મિલકતોની યાદી:

- હુમાયુનની કબર (દિલ્હી): 2010માં દિલ્હી વક્ફ બોર્ડે હુમાયુનની કબર પર માલિકીનો દાવો કર્યો, દાવો કર્યો કે આ ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI)ના અનધિકૃત કબજા હેઠળની 150થી વધુ ઐતિહાસિક મિલકતોમાંથી એક છે.

- કુતુબ મિનાર સંકુલની મુઘલ મસ્જિદ (દિલ્હી): દિલ્હી વક્ફ બોર્ડે કુતુબ મિનાર સંકુલમાં આવેલી મુઘલ મસ્જિદમાં નમાઝ અદા કરવાની મંજૂરી માંગી, ઐતિહાસિક પરંપરાનો હવાલો આપ્યો.

- લ્યુટન્સ ઝોનની 123 મિલકતો (દિલ્હી): 2014માં UPA સરકારે લ્યુટન્સ ઝોનની 123 મિલકતો દિલ્હી વક્ફ બોર્ડને સોંપી હતી. 2018માં NDA સરકારે આ દાવાઓની તપાસ માટે પેનલ રચી હતી.

- મહાકુંભની જમીન (પ્રયાગરાજ): જાન્યુઆરી 2025માં પ્રયાગરાજના સ્થાનિક મુસ્લિમ સમૂહોએ દાવો કર્યો કે મહાકુંભ મેળો જે જમીન પર યોજાય છે તે વક્ફ બોર્ડની છે, જેણે વિવાદ જન્માવ્યો.

- ઉત્તર પ્રદેશની સરકારી મિલકતો: ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે જણાવ્યું કે રાજ્યમાં વક્ફ બોર્ડે દાવો કરેલી 78 ટકા જમીન સરકારી માલિકીની છે, જે બોર્ડના અતિરેકી દાવાઓને દર્શાવે છે.

- તમિલનાડુનું તિરુચેન્થુરાઈ ગામ: તમિલનાડુના ખેડૂત રાજગોપાલને તેની કૃષિ જમીન વેચવા માટે વક્ફ બોર્ડનું NOC જોઈતું પડ્યું, કારણ કે બોર્ડે આખા ગામ પર દાવો કર્યો હતો, જેનાથી તેને નાણાકીય અને ભાવનાત્મક તકલીફ થઈ.

- સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન બિલ્ડિંગ: ગુજરાત વક્ફ બોર્ડે સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની ઇમારત પર દાવો કર્યો, દલીલ કરી કે તે મુઘલ સમયે હજ યાત્રીઓ માટે સરાઈ હતી અને “એકવાર વક્ફ, હંમેશા વક્ફ”ના સિદ્ધાંતને આધારે તે તેમની છે.

- મુનમ્બમની 400 એકર જમીન (કેરળ): કેરળના એર્નાકુલમ જિલ્લાના મુનમ્બમમાં 400 એકર જમીન પર વક્ફ બોર્ડે દાવો કર્યો, જે પેઢીઓથી ખ્રિસ્તી રહેવાસીઓના કબજામાં છે, જેનાથી મોટા પ્રમાણમાં વિરોધ થયો.

- ઈદગાહ મેદાન (બેંગલુરુ): વક્ફ બોર્ડે બેંગલુરુના ઈદગાહ મેદાનને 1850થી વક્ફની મિલકત ગણાવી, જોકે સરકારી રેકોર્ડમાં મુસ્લિમ સંગઠનને હસ્તાંતરણનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી.

- બેટ દ્વારકાના બે ટાપુઓ (ગુજરાત): દેવભૂમિ દ્વારકામાં વક્ફ બોર્ડે બેટ દ્વારકાના બે ટાપુઓ પર માલિકીનો દાવો કર્યો. ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ અરજી પર આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરી અને તેને સુધારવા કહ્યું, પૂછ્યું કે “કૃષ્ણનગરીની જમીન પર વક્ફ કેવી રીતે દાવો કરી શકે?”

વિવાદનું કેન્દ્ર:
આ દાવાઓએ સરકારી અને ઐતિહાસિક મિલકતો પર વક્ફ બોર્ડની સત્તાને લઈને સવાલો ઉભા કર્યા છે. રિજિજુએ દાવો કર્યો કે, નવી સરકારના પ્રયાસોથી આવા દાવાઓને રોકવામાં આવ્યા છે, જ્યારે વિરોધી પક્ષો આ બિલને મુસ્લિમ સમુદાયના હિતો પર હુમલો ગણાવે છે. આ વિવાદ હજુ ચાલુ છે, અને આગામી દિવસોમાં તેની અસર સ્પષ્ટ થશે.