નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પોલીસ કર્મચારીઓને ધરપકડ સંબંધિત નિયમોનું ઉલ્લંઘન ન કરવા કડક ચેતવણી આપી છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે જે અધિકારીઓ આ માર્ગદર્શિકાનું પાલન નહીં કરે તેમની સામે સખત કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. જસ્ટિસ અહસાનુદ્દીન અમાનુલ્લાહ અને જસ્ટિસ પ્રશાંત કુમાર મિશ્રાની બેન્ચે આ ટિપ્પણી હરિયાણા પોલીસ દ્વારા ધરપકડના એક કેસમાં કરી, જ્યાં ફરિયાદીએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે તેની ધરપકડ અર્નેશ કુમાર માર્ગદર્શિકાનું ઉલ્લંઘન કરીને કરવામાં આવી હતી અને તેને શારીરિક શોષણનો ભોગ બનવું પડ્યું હતું.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ:
ફરિયાદીએ દાવો કર્યો હતો કે હરિયાણા પોલીસે તેને કસ્ટડીમાં લીધા બાદ તેના ભાઈએ તાત્કાલિક પોલીસ અધિક્ષકને ઈમેલ મોકલીને ફરિયાદ કરી હતી. આનાથી પોલીસ અધિકારીઓ ગુસ્સે થયા અને તેમણે ફરિયાદી પર શારીરિક હુમલો કર્યો. એવો પણ આરોપ છે કે ધરપકડના લગભગ બે કલાક બાદ FIR નોંધવામાં આવી, જે પોલીસની પ્રતિક્રિયા તરીકે હતી. પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે 12 જાન્યુઆરી, 2023ના રોજ ફરિયાદીની નાગરિક અવમાનનાની અરજી ફગાવી દીધી હતી, જેની સામે આ વિશેષ રજા અરજી સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી.

પોલીસની ઉચ્ચ દાદાગીરી - કોર્ટનું અવલોકન:
આગલા સુનાવણીમાં કોર્ટે હરિયાણાના ડીજીપીને વ્યક્તિગત હાજરી માટે હાજર રહેવા નિર્દેશ આપ્યો હતો. કેસના રેકોર્ડની તપાસ બાદ કોર્ટે નોંધ્યું કે, “પોલીસની ઉચ્ચ દાદાગીરી સ્પષ્ટ દેખાય છે.” કોર્ટે ઉમેર્યું, “આરોપીના પણ અધિકારો હોય છે. ભલે કોઈ વ્યક્તિ ‘ગુનેગાર’ હોય, કાયદો તેની સાથે નિયમો મુજબ વર્તવાનું કહે છે. આપણા દેશના કાયદા હેઠળ ગુનેગારને પણ તેની વ્યક્તિગત સુરક્ષા અને સન્માનની બાંયધરી છે. આ કેસમાં ફરિયાદી જ્યારે પોલીસે પકડ્યો ત્યારે તે માત્ર આરોપી હતો. સામાન્ય માણસ હદથી વધી શકે, પરંતુ પોલીસ નહીં.”

ધરપકડ નિયમોનું પાલન જરૂરી:
પોલીસ કેસ ચાલુ હોવાથી કોર્ટે વધુ ટિપ્પણીઓ કરવાનું ટાળ્યું, પરંતુ ધરપકડ નિયમોના પાલન અંગે સામાન્ય નિરીક્ષણો કર્યા. કોર્ટે જણાવ્યું, “સંબંધિત પોલીસ અધિકારીઓને ચેતવણી આપવામાં આવે છે કે ભવિષ્યમાં સાવચેત રહે. ડીજીપીએ ખાતરી કરવી જોઈએ કે આવી ઘટનાઓ ન બને અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ આવા ઉલ્લંઘનો પ્રત્યે શૂન્ય સહનશીલતા દાખવવી જોઈએ. પોલીસ રાજ્યનું મહત્ત્વનું અંગ છે અને સમાજ તથા વ્યક્તિઓની સુરક્ષા પર સીધી અસર કરે છે. તેથી, પોલીસમાં વ્યક્તિઓ અને સમાજનો વિશ્વાસ જાળવવો અત્યંત જરૂરી છે.”

ચેકલિસ્ટ પર કોર્ટની નારાજગી:
હરિયાણા રાજ્યના વકીલે કોર્ટને CrPCની કલમ 41(1)(b)(ii) હેઠળની જરૂરિયાતોની ચેકલિસ્ટ બતાવી, પરંતુ કોર્ટે તેનાથી સંતોષ ન થયો. કોર્ટે કહ્યું, “આ ચેકલિસ્ટ ઘણીવાર યાંત્રિક રીતે ભરવામાં આવે છે. અમે આવી પ્રથા પ્રત્યે મજબૂત આક્ષેપ દર્શાવીએ છીએ અને ભવિષ્યમાં આવું ન થાય તેનો આદેશ આપીએ છીએ.” કોર્ટે જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ્સને પણ આ ચેકલિસ્ટને રૂટિનમાં સ્વીકારવાને બદલે તેની ગંભીર તપાસ કરવા સૂચન આપ્યું.

ભવિષ્ય માટે ચેતવણી:
કોર્ટે કહ્યું, “અમને વિશ્વાસ છે કે ડીજીપીને યોગ્ય સંવેદનશીલતા દર્શાવવામાં આવી છે અને આશા રાખીએ છીએ કે આવા ઉલ્લંઘનો ફરી નહીં થાય. જો આવું ફરી ધ્યાનમાં આવશે તો ખૂબ જ કડક દૃષ્ટિકોણ અપનાવવામાં આવશે અને ભૂલ કરનાર અધિકારીઓ સામે બળજબરીનાં પગલાં લેવાશે.”

2024ના ચુકાદાનો ઉલ્લેખ:
કોર્ટે તેના 2024ના ચુકાદા ‘સોમનાથ વિ. મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય’ નો ઉલ્લેખ કર્યો, જેમાં પોલીસ દ્વારા ધરપકડ માર્ગદર્શિકાનું ઉલ્લંઘન થતું હોવાનો ખેદ વ્યક્ત કરાયો હતો. કોર્ટે રજિસ્ટ્રીને આદેશ આપ્યો કે આ આદેશ અને સોમનાથ કેસનો ચુકાદો તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ડીજીપી તથા દિલ્હીના પોલીસ કમિશનરને મોકલવામાં આવે, જેથી કસ્ટડીમાં લેવાયેલા વ્યક્તિઓના અધિકારોની સુરક્ષાનું કડક પાલન થાય.

આ આદેશે પોલીસની જવાબદારી અને કસ્ટડીમાં લેવાયેલા લોકોના અધિકારો પર ફરી એકવાર પ્રકાશ પાડ્યો છે, જે ન્યાય વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવશે.