શાહી ઇદગાહ - કૃષ્ણ જન્મભૂમિ વિવાદે શુક્રવારે વધુ એક રસપ્રદ વળાંક લીધો જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્ણય લીધો કે તે હિન્દુ પક્ષો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા નવા દાવાની તપાસ કરશે કે વિવાદિત માળખું ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) હેઠળ એક સંરક્ષિત સ્મારક છે અને તેનો ઉપયોગ મસ્જિદ તરીકે કરી શકાતો નથી.

ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સંજીવ ખન્ના અને ન્યાયાધીશ પીવી સંજય કુમારની બેન્ચે અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના આદેશ સામે મુસ્લિમ પક્ષ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અપીલ પર હિન્દુ પક્ષોને નોટિસ જારી કરી હતી જેમાં હિન્દુ પક્ષને તેમના દાવામાં સુધારો કરવા અને ASI ને કેસમાં પક્ષકાર બનાવવા માટે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

"જ્યાં સુધી ASI સંરક્ષિત સ્થળનો ઉપયોગ મસ્જિદ તરીકે થઈ શકે છે કે કેમ તે પ્રશ્ન અમારી સમક્ષ પેન્ડિંગ છે. અમે કહ્યું હતું કે કોઈ અસરકારક વચગાળાનો આદેશ પસાર કરવામાં ન આવે અને તમે ક્યારેય હાઇકોર્ટને આ કહ્યું નહીં. આ બાબતનો અન્ય બાબતોમાં યોગ્યતાના આધારે ઉકેલ લાવવો પડશે," મુસ્લિમ પક્ષ દ્વારા દાખલ કરાયેલી અપીલ સુનાવણી માટે આવી ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે આજે કહ્યું.

બેન્ચે પ્રથમ દૃષ્ટિએ એવું પણ અવલોકન કર્યું કે હિન્દુ પક્ષની સુધારા અરજીને મંજૂરી આપતો હાઇકોર્ટનો આદેશ પ્રથમ દૃષ્ટિએ સાચો લાગે છે.

હાઇકોર્ટ સમક્ષ હિન્દુ પક્ષની અરજી એ દાવા પર આધારિત હતી કે ASI-સંરક્ષિત સ્થળનો ઉપયોગ મસ્જિદ તરીકે પૂજા માટે થઈ શકતો નથી અને પૂજા સ્થાનનો કાયદો આવી રચના પર લાગુ થઇ શકે નહીં.

"તમને ફરિયાદમાં સુધારો કરવાનો અને પક્ષકારોને દોષિત ઠેરવવાનો અધિકાર છે. કોઈ પણ પક્ષ પૂર્વવર્તી હોય કે ન હોય તે એક અલગ મુદ્દો છે. તેઓ અરજીમાં સુધારો પણ કરી શકે છે અને પૂજા સ્થાન અધિનિયમ લાગુ નહીં થાય તેવી નકલમાં મુદ્દો ઉઠાવી શકે છે. તેથી જ વાંધાજનક આદેશ સાચો લાગે છે. આ કોઈ નવો કેસ નથી. જ્યારે તમે નવો બચાવ કરો ત્યારે તેને પડકારવાનો અધિકાર છે," કોર્ટે ટિપ્પણી કરી.

કોર્ટે આખરે કહ્યું કે તે 8 એપ્રિલે વિવાદમાં અન્ય સંબંધિત બાબતો સાથે કેસની સુનાવણી કરશે.

હિન્દુ પક્ષે શરૂઆતમાં ASI ને કેસમાં પક્ષકાર બનાવવા માટે અરજી સાથે હાઇકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો. તેઓએ શરૂઆતમાં તેમના દ્વારા દાખલ કરાયેલી ફરિયાદમાં સુધારો પણ માંગ્યો હતો.

તેઓએ દાવો કર્યો હતો કે સંયુક્ત પ્રાંતના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર દ્વારા જારી કરાયેલ 1920 ના નોટિફિકેશન દ્વારા મસ્જિદને સંરક્ષિત સ્મારક તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હતી. પ્રાચીન સ્મારક સંરક્ષણ અધિનિયમની કલમ 3 હેઠળ આ સૂચના જારી કરવામાં આવી હતી.

પરિણામે, પૂજા સ્થાન અધિનિયમ, 1991 વર્તમાન કેસમાં આકર્ષિત થશે નહીં અને સ્થળનો ઉપયોગ મસ્જિદ તરીકે થઈ શકશે નહીં, તેમણે દલીલ કરી હતી.

પૂજા સ્થાનો અધિનિયમ, સ્વતંત્રતા તારીખ (ઓગસ્ટ 1947) ના રોજ તમામ ધાર્મિક સ્થાપત્યોની સ્થિતિનું રક્ષણ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, જે અદાલતોને આવા પૂજા સ્થાનોના પ્રકાર પર વિવાદ ઉભા કરતા કેસોની સુનાવણી કરવાથી રોકીને, આવા પૂજા સ્થાનોના પ્રકાર પર વિવાદ ઉભા કરતા કેસોની સુનાવણી કરવાથી રોકીને.

રામ જન્મભૂમિ ચળવળની ચરમસીમા દરમિયાન રજૂ કરાયેલ આ કાયદો, સ્વતંત્રતા તારીખના રોજ તમામ ધાર્મિક સ્થાપત્યોની સ્થિતિનું રક્ષણ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, જે અદાલતોને આવા પૂજા સ્થાનોના પ્રકાર પર વિવાદ ઉભા કરતા કેસોની સુનાવણી કરવાથી રોકે છે.

મુસ્લિમ પક્ષે હિન્દુ પક્ષો દ્વારા સુધારા અરજીનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે આ પૂજા સ્થાનો અધિનિયમના આધારે મુસ્લિમ પક્ષ દ્વારા લેવામાં આવેલા બચાવને નકારી કાઢવાનો પ્રયાસ હતો.

"પ્રસ્તાવિત સુધારાઓ દર્શાવે છે કે વાદીઓ પ્રતિવાદી દ્વારા લેવામાં આવેલા બચાવને નકારી કાઢવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે દાવો પૂજા સ્થાન અધિનિયમ 1991 દ્વારા પ્રતિબંધિત છે, એક નવો કેસ ઉભા કરીને. વાદીઓ તેમના વાદીમાં સુધારો કરી રહ્યા છે, જેથી પ્રતિવાદી દ્વારા લેવામાં આવેલા બચાવને રદ કરી શકાય કે દાવો પૂજા સ્થાન અધિનિયમ, 1991 હેઠળ પ્રતિબંધિત છે," મુસ્લિમ પક્ષે દલીલ કરી.

જોકે, હાઇકોર્ટે 5 માર્ચે હિન્દુ પક્ષની અરજીને મંજૂરી આપી અને તેમને તેમની અરજીમાં સુધારો કરવાની અને કેસમાં ASI ને પક્ષકાર તરીકે ઉમેરવાની મંજૂરી આપી.

"એક મહિનાની અંદર વાદીમાં સુધારાનો સમાવેશ થવા દો. વાદીઓ દ્વારા પ્રસ્તાવિત સુધારાને સામેલ કર્યાના બે અઠવાડિયામાં પ્રતિવાદી વધારાનું લેખિત નિવેદન દાખલ કરી શકે છે," હાઇકોર્ટે તેના આદેશમાં જણાવ્યું હતું.

આના કારણે ટોચની અદાલત સમક્ષ અપીલ થઈ.

હિન્દુ પક્ષ (વાદીઓ) દ્વારા સિવિલ કોર્ટમાં દાવો દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે શાહી ઇદગાહ મસ્જિદ (મસ્જિદ) કૃષ્ણ જન્મભૂમિ જમીન પર બનાવવામાં આવી હતી.

હિન્દુ દેવતા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ વિરાજમાન અને કેટલાક હિન્દુ ભક્તો વતી સિવિલ દાવો દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. વાદીઓએ મસ્જિદને તેના વર્તમાન સ્થળેથી દૂર કરવાની માંગ કરી હતી.

વાદીઓએ વધુમાં દાવો કર્યો હતો કે શાહી-ઇદગાહ મસ્જિદ હકીકતમાં એક હિન્દુ મંદિર છે તે દૃષ્ટિકોણને સમર્થન આપવા માટે વિવિધ સંકેતો હતા. તેથી, સ્થળની તપાસ કરવા માટે કમિશનરની નિમણૂક કરવા માટે હાઇકોર્ટ સમક્ષ અરજી કરવામાં આવી હતી.

મુખ્ય દાવો શરૂઆતમાં સપ્ટેમ્બર 2020 માં સિવિલ કોર્ટે ફગાવી દીધો હતો, જેમાં પૂજા સ્થાન અધિનિયમ, 1991 હેઠળ કેસ સ્વીકારવા પર પ્રતિબંધનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

જોકે, મથુરા જિલ્લા કાઉન્સિલ સમક્ષ અપીલ બાદ આ નિર્ણય ઉલટાવી દેવામાં આવ્યો હતો.

મે 2022 માં મથુરા જિલ્લા અદાલતે દાવો જાળવવા યોગ્ય હોવાનું ઠરાવ્યું હતું. બાદમાં આ મામલો 2023 માં હાઇકોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યો હતો.

મુસ્લિમ પક્ષ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ કરાયેલી અપીલમાં અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના આદેશને પડકારવામાં આવ્યો છે જેમાં હિન્દુ પક્ષ દ્વારા દાવાઓને એકીકૃત કરવા અને તેને સિવિલ કોર્ટથી હાઇકોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવાની માંગણી કરતી અરજીને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં અલ્હાબાદ કોર્ટના તાજેતરના ચુકાદા સામેની અપીલ પણ જપ્ત કરવામાં આવી છે જેમાં કૃષ્ણ જન્મભૂમિ-શાહી ઇદગાહ મસ્જિદ વિવાદને લગતા 18 દાવાઓને જાળવવા યોગ્ય ગણવામાં આવ્યા હતા.

દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટે ગયા વર્ષે ડિસેમ્બરમાં દેશભરની અદાલતોને નિર્દેશ આપ્યો હતો કે આવી રચનાઓના ધાર્મિક સ્વભાવને વિવાદિત કરતા દાવાઓમાં હાલના ધાર્મિક માળખાઓ સામે કોઈ અસરકારક આદેશો અથવા સર્વેક્ષણો ન કરવા.

કોર્ટે કહ્યું કે 1991 નો પૂજા સ્થાનો (વિશેષ જોગવાઈઓ) અધિનિયમ સ્પષ્ટપણે આવા દાવાઓ ચલાવવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે અને જ્યાં સુધી 1991 ના કાયદાની માન્યતાનો નિર્ણય ન થાય ત્યાં સુધી તે આગળ વધી શકતું નથી.

આ આદેશ ૧૯૯૧ના કાયદાની માન્યતાને પડકારતા એક અલગ કેસમાં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.

ત્યારબાદ, શાહી ઇદગાહ કેસ સહિતના આવા વિવાદોમાં અદાલતો દ્વારા કોઈ અસરકારક આદેશો પસાર કરવામાં આવ્યા ન હતા.