અમેરિકા: "ગેમ ઓફ થ્રોન્સ" ટીવી સિરીઝથી દુનિયાભરમાં નામના પાડનારું ડાયર વરૂ, જે 13,000 વર્ષ પહેલાં ધરતી પરથી ગાયબ થઈ ગયું હતું, તેને હવે વૈજ્ઞાનિકોએ ફરી જીવંત કરવાની કોશિશ કરી છે. કોલોસલ બાયોસાયન્સિસ નામની કંપનીએ ગ્રે વરૂના જનીનમાં ફેરફાર કરીને ત્રણ નવા વરૂના બચ્ચાં બનાવ્યાં છે, જે અમેરિકાના ઉત્તર ભાગમાં કેદમાં રાખવામાં આવ્યા છે. આ ઘટનાએ વિશ્વભરમાં ચર્ચા જગાવી છે કે શું ખરેખર લુપ્ત જાતોને પાછી લાવી શકાય?  

ડાયર વરૂની વાપસી:
વૈજ્ઞાનિકો દસ વર્ષથી લુપ્ત થયેલી પ્રજાતિઓને પાછી લાવવાના પ્રયાસમાં હતા, જેને ‘ડી-એક્સટિંક્શન’ કહે છે. કોલોસલ બાયોસાયન્સિસે ડાયર વરૂ સાથે આ સપનું સાકાર કર્યું લાગે છે. 2021માં એક ટીમે ડાયર વરૂના અવશેષોમાંથી ડીએનએ મેળવ્યું હતું, અને હવે કોલોસલે ગ્રે વરૂના 20 જનીનમાં ફેરફાર કરીને ડાયર વરૂની ખાસિયતો ઉમેરી છે.  

ત્રણ નવા વરૂનો જન્મ:
આ પ્રયોગથી ત્રણ વરૂના બચ્ચાં જન્મ્યાં—બે નર (6 મહિનાના) અને એક માદા (2 મહિનાની)—જેના નામ રોમ્યુલસ, રેમસ અને ખાલીસી રાખવામાં આવ્યા છે. આ બચ્ચાં ગ્રે વરૂના સેલ્સમાં ફેરફાર કરી, ગર્ભ બનાવીને કૂતરીઓના પેટમાં ઉછેરવામાં આવ્યા છે. એમનું શરીર મોટું છે અને રુંવાટી ધોળી છે, જે ગ્રે વરૂથી જુદી છે.  

કેદમાં જ રહેશે આ વરૂ:
કોલોસલ કંપની, જેની કિંમત $10 બિલિયન આંકવામાં આવી છે, આ વરૂને ઉત્તર અમેરિકામાં 2,000 એકરની ખાનગી જગ્યામાં રાખી રહી છે, જેનું સ્થાન ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યું છે. કંપનીના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક બેથ શાપીરોએ કહ્યું, "આ ડી-એક્સટિંક્શનનું પહેલું સફળ પગલું છે. અમે એવું કંઈક બનાવ્યું જે પહેલાં જીવતું હતું."  

લાલ વરૂને બચાવવાની શક્યતા:
આ ટેકનોલોજીથી જોખમમાં રહેલી પ્રજાતિઓ, જેમ કે નોર્થ કેરોલિનાનું લાલ વરૂ, બચાવી શકાય છે. 2022માં ટેક્સાસ અને લ્યુઇઝિયાનામાં લાલ વરૂ-કોયોટના હાઇબ્રિડ મળ્યા હતા. કોલોસલે આમાંથી ચાર ક્લોન બનાવ્યા છે, જે નોર્થ કેરોલિનામાં લઈ જઈને લાલ વરૂની વસ્તીને મજબૂત કરી શકે છે.  

કેવી રીતે શરૂ થયું આ કામ?
કોલોસલે 2021માં વૂલી મેમથ અને ડોડો પક્ષી પર કામ શરૂ કર્યું હતું, પરંતુ તેમાં અડચણો આવી. મેમથને હાથીના પેટમાં ઉછેરવું અને ડોડોના ગર્ભને ઈંડામાં નાખવું મુશ્કેલ હતું. 2023માં ડાયર વરૂ પર ધ્યાન આપ્યું, કારણ કે તે કૂતરા સાથે સંબંધિત છે અને કૂતરાના ક્લોનિંગનો અનુભવ ઉપયોગી થયો.  

ડાયર વરૂનું ડીએનએ:
બેથ શાપીરોએ 2021માં ડાયર વરૂનું ડીએનએ મેળવ્યું હતું, પરંતુ તે ઓછું હતું. હવે ઓહાયોના 13,000 વર્ષ જૂના દાંત અને આઇડાહોની 72,000 વર્ષ જૂની ખોપરીમાંથી ઘણું ડીએનએ મળ્યું. આથી જાણવા મળ્યું કે ડાયર વરૂ 4.5 મિલિયન વર્ષ પહેલાં ગ્રે વરૂથી અલગ થયું હતું અને 2.6 મિલિયન વર્ષ પહેલાં એનું મિશ્રણ થયું હતું.  

ડાયર વરૂની ખાસિયત:
ડાયર વરૂ ગ્રે વરૂથી 25 ટકા મોટું હતું, એના દાંત અને જડબાં શક્તિશાળી હતા. તે ઘોડા, બાઇસન અને મેમથનો શિકાર કરતું હતું. જ્યારે આ શિકાર લુપ્ત થયા, ત્યારે ડાયર વરૂ પણ ગાયબ થઈ ગયું. એના ડીએનએથી જાણ્યું કે એની રુંવાટી ધોળી અને ગાઢ હતી.  

નવા વરૂ કેવી રીતે બન્યા?
કોલોસલે ગ્રે વરૂના લોહીના સેલ્સમાંથી 20 જનીન બદલ્યા. 15 જનીનમાં ડાયર વરૂની ખાસિયતો ઉમેરી, જ્યારે 5 જનીનમાં બહેરાશ કે અંધાપો ન આવે તેવા ફેરફાર કર્યા. આ ડીએનએને કૂતરીના ઈંડામાં નાખીને મોટી કૂતરીઓમાં ગર્ભ રાખ્યો. ચાર બચ્ચાં જન્મ્યાં, જેમાંથી એક મરી ગયું, પરંતુ ત્રણ સ્વસ્થ છે.  

નવા વરૂનું રૂપ:
આ વરૂની રુંવાટી ધોળી અને ગાઢ છે, ગળા આસપાસ મેન જેવા વાળ છે, અને તે ગ્રે વરૂથી 20 ટકા મોટા છે. વૈજ્ઞાનિકો હવે જોવા માગે છે કે તે કેટલા મોટા થાય છે અને એમનામાં કોઈ નવું બદલાવ આવે છે કે નહીં.  

શું આ સાચું ડાયર વરૂ છે?
કોર્નેલ યુનિવર્સિટીના જનીનવિદ એડમ બોયકોએ કહ્યું કે આ વરૂમાં ડાયર વરૂના 20 જનીન છે, પરંતુ તે સાચા ડાયર વરૂ નથી. તેમને જંગલમાં નથી ઉછેરવામાં આવ્યા, અને એમનું ખાવાનું પણ જૂના ડાયર વરૂ જેવું નથી, એટલે એમની વર્તણૂક અલગ રહેશે.  

જંગલમાં છોડવું શક્ય?
જો આવા વરૂને જંગલમાં છોડવામાં આવે તો તેમને મોટો શિકાર નહીં મળે, કારણ કે ઘોડા અને મેમથ જેવા પ્રાણીઓ હવે નથી. તેમણે નાના શિકાર પર નિર્ભર રહેવું પડે અને ગ્રે વરૂ સાથે સ્પર્ધા કરવી પડે.  

ગ્રે અને લાલ વરૂની સમસ્યા:
ગ્રે અને લાલ વરૂ હજી પણ શિકારના જોખમમાં છે. અમેરિકામાં 60 પર્યાવરણ સંગઠનોએ ગ્રે વરૂને સુરક્ષિત પ્રજાતિની યાદીમાંથી હટાવવાના બિલનો વિરોધ કર્યો છે, જે શિકાર વધારી શકે છે.  

વૈજ્ઞાનિકોની દ્વિધા:
પેલિયોન્ટોલોજિસ્ટ જુલી મીચેને કહ્યું, "મને આ વરૂ જોવાની ઉત્સુકતા છે, પરંતુ આજના વરૂની સમસ્યાઓ હજી ઉકેલાઈ નથી. નવું સર્જન કરવું સારું છે, પણ હાલની પ્રજાતિઓનું રક્ષણ પણ જરૂરી છે."