બેઇજિંગ/નવી દિલ્હી, 13 એપ્રિલ: ચીન અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા વેપાર યુદ્ધે હવે વૈશ્વિક ઉદ્યોગો માટે ગંભીર પડકાર ઊભો કર્યો છે. ચીને વિશ્વના ઓટોમોબાઇલ, એરોસ્પેસ, સેમિકન્ડક્ટર અને સૈન્ય ઉદ્યોગો માટે અનિવાર્ય ગણાતા રેર અર્થ ખનિજો અને મેગ્નેટની નિકાસ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદી દીધો છે. આ પગલું અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા 2 એપ્રિલ, 2025થી લાગુ કરાયેલા ઉચ્ચ ટેરિફના જવાબમાં ચીનની આક્રમક નીતિનો ભાગ માનવામાં આવે છે. આ પ્રતિબંધથી ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, ડ્રોન, રોબોટ્સ, મિસાઇલ, અવકાશયાન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સર્વર અને સ્માર્ટફોન જેવા અદ્યતન ઉત્પાદનોની સપ્લાય ચેઇન પર ગંભીર અસર થવાની શક્યતા છે.

ચીનના વાણિજ્ય મંત્રાલય અને જનરલ એડમિનિસ્ટ્રેશન ઓફ કસ્ટમ્સે 4 એપ્રિલે જાહેરાત કરી હતી કે, છ હેવી રેર અર્થ ધાતુઓ, જેનું સંપૂર્ણ શુદ્ધીકરણ ચીનમાં થાય છે, અને રેર અર્થ મેગ્નેટ, જેનું વિશ્વના 90 ટકા ઉત્પાદન ચીન નિયંત્રિત કરે છે, તેની નિકાસ હવે ખાસ લાઇસન્સ વિના શક્ય નહીં હોય. જોકે, આ લાઇસન્સ જારી કરવાની પ્રક્રિયા હજુ શરૂ થઇ નથી, જેના કારણે ચીનના અનેક બંદરો પર આ ખનિજો અને મેગ્નેટની નિકાસ ખોરવાઇ ગઇ છે. ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોના મતે, આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો ચીનની બહારના દેશોમાં આ ખનિજોનો સ્ટોક ઝડપથી ખૂટી શકે છે, જેની સીધી અસર અમેરિકા, જાપાન, જર્મની અને અન્ય દેશોના ઉદ્યોગો પર પડશે.

આ હેવી રેર અર્થ ધાતુઓ, જેમાં ડિસ્પ્રોસિયમ જેવા તત્ત્વોનો સમાવેશ થાય છે, તેનો ઉપયોગ શક્તિશાળી મેગ્નેટ બનાવવામાં થાય છે, જે ઇલેક્ટ્રિક મોટર્સનું મુખ્ય ઘટક છે. આ મોટર્સ ઇલેક્ટ્રિક કાર, ડ્રોન, રોબોટ્સ, મિસાઇલ, અવકાશયાન અને પેટ્રોલથી ચાલતી કારના સ્ટિયરિંગ જેવા નિર્ણાયક કાર્યો માટે જરૂરી છે. આ ઉપરાંત, આ ધાતુઓ જેટ એન્જિન, લેસર, કારની હેડલાઇટ, સ્પાર્ક પ્લગ અને કેપેસિટર જેવા ઘટકોના ઉત્પાદનમાં પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, જે એઆઇ સર્વર અને સ્માર્ટફોનના કમ્પ્યુટર ચિપ્સમાં વપરાય છે. લોસ એન્જલસ સ્થિત અમેરિકન એલિમેન્ટ્સના ચેરમેન માઇકલ સિલ્વરે જણાવ્યું કે, નિકાસ લાઇસન્સની પ્રક્રિયા શરૂ થતાં ઓછામાં ઓછા 45 દિવસ લાગી શકે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે, તેમની કંપનીએ ગયા શિયાળે વેપાર યુદ્ધની આશંકાએ સ્ટોક વધાર્યો હતો, જે હાલના કોન્ટ્રાક્ટ પૂરા કરવા માટે પૂરતો છે.

અમેરિકન ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ અને વાણિજ્ય વિભાગની ક્રિટિકલ મિનરલ્સ એડવાઇઝરી કમિટીના ચેરમેન ડેનિયલ પિકાર્ડે ચિંતા વ્યક્ત કરી કે, આ નિકાસ પ્રતિબંધ અમેરિકન ઉદ્યોગો માટે ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે, આ મુદ્દાનો ઝડપી ઉકેલ જરૂરી છે, કારણ કે લાંબા સમયની અડચણ ચીનની વિશ્વસનીય સપ્લાયર તરીકેની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. એમપી મટિરિયલ્સના ચેરમેન જેમ્સ લિટિન્સ્કીએ ખાસ કરીને સૈન્ય ઠેકેદારો માટે રેર અર્થની સપ્લાયની ચિંતા વ્યક્ત કરી અને જણાવ્યું કે, ડ્રોન અને રોબોટિક્સ યુદ્ધનું ભવિષ્ય છે, પરંતુ આ પ્રતિબંધથી તેમની સપ્લાય ચેઇન ખોરવાઇ શકે છે.

ચીનના આ પગલાની અસર માત્ર અમેરિકા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ જાપાન અને જર્મની જેવા દેશો પણ તેની ઝપટમાં આવી શકે છે. જોકે, ચીનના કેટલાક બંદરો પર નિકાસ નિયંત્રણોનો અમલ અસમાન રીતે થઇ રહ્યો છે. કેટલાક બંદરો પર, નાના પ્રમાણમાં હેવી રેર અર્થ ધરાવતા મેગ્નેટની નિકાસને મંજૂરી આપવામાં આવી રહી છે, જો તે અમેરિકા મોકલવામાં ન આવતા હોય, જ્યારે અન્ય બંદરો પર કડક તપાસ થઇ રહી છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે, ચીન 2023 સુધી વિશ્વના 99 ટકા હેવી રેર અર્થ ધાતુઓનું ઉત્પાદન કરતું હતું, અને હાલમાં તેની પાસે આ ધાતુઓનું સંપૂર્ણ શુદ્ધીકરણ પર એકાધિકાર છે. રેર અર્થ મેગ્નેટના વૈશ્વિક ઉત્પાદનના 90 ટકા ઉપરાંત, ચીનના જિયાંગસી પ્રાંતના લોંગનાન અને ગનઝોઉ શહેરોમાં આવેલી ખાણો અને ફેક્ટરીઓ આ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર છે. ચીનની જેએલ મેગ રેર-અર્થ કંપની, જે ટેસ્લા અને બીવાયડી જેવી મોટી કંપનીઓને મેગ્નેટ સપ્લાય કરે છે, આ ઉદ્યોગનું મુખ્ય નામ છે. 2019માં ચીનના નેતા શી જિનપિંગે આ ફેક્ટરીની મુલાકાત લઇને વેપાર યુદ્ધમાં આ ખનિજોના ઉપયોગનો સંકેત આપ્યો હતો, જે હવે વાસ્તવિકતામાં ફેરવાઇ રહ્યો છે.

આ પ્રતિબંધની અસરને ઓછી કરવા માટે અમેરિકા અને અન્ય દેશો પાસે મર્યાદિત વિકલ્પો છે. અમેરિકામાં એકમાત્ર રેર અર્થ ખાણ, કેલિફોર્નિયાની માઉન્ટન પાસ ખાણ, એમપી મટિરિયલ્સ દ્વારા સંચાલિત છે, જે આ વર્ષના અંત સુધીમાં ટેક્સાસમાં મેગ્નેટ ઉત્પાદન શરૂ કરવાની યોજના ધરાવે છે. જોકે, હાલના સંજોગોમાં આ પ્રયાસો પૂરતા નથી. જાપાનની કેટલીક કંપનીઓએ 2010ના ચીનના નિકાસ પ્રતિબંધના અનુભવને કારણે એક વર્ષથી વધુનો સ્ટોક રાખ્યો છે, પરંતુ અમેરિકન કંપનીઓ મોટે ભાગે ઓછો અથવા કોઇ સ્ટોક રાખતી નથી, જે આ સંકટને વધુ ગંભીર બનાવે છે.

આ ઘટનાક્રમ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ટેકનોલોજી ઉદ્યોગો માટે એક મોટો પડકાર બની રહ્યો છે. ચીનનો આ નિર્ણય ન માત્ર અમેરિકા સાથેના તેના સંબંધોને અસર કરશે, પરંતુ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન અને ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિને પણ ખોરવી શકે છે.