વોશિંગ્ટન, 13 એપ્રિલ: વિશ્વભરની નજરો બ્લૂ ઓરિજિનની સબઓર્બિટલ અવકાશ યાત્રા પર ટકી છે, જેમાં પોપ સ્ટાર કેટી પેરી, પત્રકાર ગેલ કિંગ સહિત છ મહિલાઓ 14 એપ્રિલ, 2025ના રોજ અવકાશની સીમા સુધીની ઐતિહાસિક ઉડાન ભરશે. આ 10 મિનિટની ઉડાનમાં ન્યૂ શેફર્ડ રોકેટ તેમને 100 કિલોમીટર (62 માઇલ)થી વધુ ઊંચાઈએ લઈ જશે, જ્યાં તેઓ થોડી મિનિટો માટે અવજનતાનો અનુભવ કરશે અને પૃથ્વી પર પાછા ફરશે. આ યાત્રા માત્ર અવકાશ પ્રવાસનની દ્રષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ ‘અવકાશ’ની વ્યાખ્યા અને ‘એસ્ટ્રોનોટ’નો દરજ્જો નક્કી કરવાના માપદંડોની ચર્ચાને લઈને પણ ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

આ ઉડાનનો સૌથી રસપ્રદ મુદ્દો એ છે કે, કેટી પેરી અને તેમના સાથી યાત્રીઓ કયા બિંદુએ ‘અવકાશ’માં પહોંચશે? શું તે ત્યારે હશે જ્યારે તેઓ બારીમાંથી જોશે અને આકાશનો નીલો રંગ કાળી અંધાળી શૂન્યતામાં બદલાશે? શું તે ત્યારે હશે જ્યારે તેઓ એવી ઊંચાઈએ પહોંચશે જ્યાં ઉપગ્રહો ભ્રમણકક્ષામાં રહી શકે? કે પછી જ્યારે વાતાવરણ એટલું પાતળું થઈ જશે કે તે ઉડાનની ભૌતિકીમાં કોઈ ભૂમિકા નહીં ભજવે? અવકાશ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં આનો કોઈ નિશ્ચિત જવાબ નથી. વિવિધ સંસ્થાઓ અવકાશની શરૂઆતને ચિહ્નિત કરવા માટે અલગ-અલગ ઊંચાઈનો ઉપયોગ કરે છે, જેમ કે અમેરિકા સરકાર 81 કિલોમીટર (50 માઇલ)ને અવકાશની સીમા માને છે, જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા ફેડરેશન એરોનોટિક ઇન્ટરનેશનલ 100 કિલોમીટરની કાર્મન લાઇનને માન્ય ગણે છે.

કાર્મન લાઇન, જે 100 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ આવેલી છે, અવકાશની સૌથી વધુ ચર્ચિત અને વિવાદાસ્પદ સીમા છે. બ્લૂ ઓરિજિનની ન્યૂ શેફર્ડ ઉડાનો આ ઊંચાઈને થોડીક વટાવી જાય છે, જેના કારણે કંપની દાવો કરે છે કે તેના યાત્રીઓ ‘સાચા અવકાશયાત્રી’ બને છે. બીજી તરફ, તેની પ્રતિસ્પર્ધી વર્જિન ગેલેક્ટિકની ઉડાનો 88.5 કિલોમીટર (55 માઇલ) સુધી જ પહોંચે છે, જે અમેરિકાના 81 કિલોમીટરના માપદંડથી ઉપર છે, પરંતુ કાર્મન લાઇનથી નીચે છે. આ મુદ્દે બ્લૂ ઓરિજિને 2021માં એક સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં વર્જિન ગેલેક્ટિક પર કટાક્ષ કરતાં કહ્યું હતું કે, “અમારા અવકાશયાત્રીઓના નામ પાસે કોઈ તારો (*) નથી,” જે એક પરોક્ષ નિશાન હતું.

અવકાશયાત્રીની વ્યાખ્યા પણ આટલી જ જટિલ છે. 1960ના દાયકામાં અમેરિકા સરકારે 81 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ પહોંચનારા સૈન્ય અને નાસાના પાઇલટોને અવકાશયાત્રી બેજ આપવા માટે આ માપદંડ અપનાવ્યો હતો. ફેડરલ એવિએશન એડમિનિસ્ટ્રેશને પણ ખાનગી ક્ષેત્રના યાત્રીઓને આ ઊંચાઈ વટાવવા બદલ કોમર્શિયલ અવકાશયાત્રી બેજ આપ્યા હતા, પરંતુ 2021માં આ કાર્યક્રમ બંધ કરી દેવાયો અને હવે ફક્ત વેબસાઇટ પર નામો નોંધાય છે. સ્પેસએક્સ પણ તેના ઓર્બિટલ ક્રૂ ડ્રેગન કેપ્સૂલમાં જનારા ખાનગી યાત્રીઓને સિલ્વર બેજ આપે છે. આમ, કોણ અવકાશયાત્રી છે તે નિર્ણય રેકોર્ડકીપરના હાથમાં છે.

અવજનતાનો અનુભવ, જે અવકાશયાત્રાનું એક આકર્ષણ છે, તે ઊંચાઈ સાથે ઓછું અને ગતિ સાથે વધુ સંબંધિત છે. બ્લૂ ઓરિજિનનું કેપ્સૂલ જ્યારે તેની સૌથી ઊંચી બિંદુ (એપોજી) પર પહોંચશે, ત્યારે યાત્રીઓ અવજનતા અનુભવશે, કારણ કે રોકેટની ઊર્જા પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા રદ થઈ જશે. આ અનુભવ રોલર-કોસ્ટરની ટોચ પર પહોંચવા જેવો છે, પરંતુ ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનના અવકાશયાત્રીઓ જેવી લાંબા સમયની અવજનતા માટે ઓર્બિટલ ગતિ જરૂરી છે, જે સબઓર્બિટલ ઉડાનોમાં શક્ય નથી.

કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે, અવકાશની વ્યાખ્યા ઊંચાઈ કરતાં ઉપકરણના હેતુ અને કાર્ય પર આધારિત હોવી જોઈએ. રેડવાયર સ્પેસના વરિષ્ઠ ઉપપ્રમુખ સ્પેન્સ વાઇઝનું કહેવું છે કે, 88 કિલોમીટર (55 માઇલ)ની ઊંચાઈ વધુ યોગ્ય છે, કારણ કે આ બિંદુએથી વાતાવરણની ઘનતા એટલી ઓછી થઈ જાય છે કે ઉપકરણો વિમાનની જેમ નહીં, પરંતુ અવકાશયાનની જેમ વર્તે છે. જોકે, આ ચર્ચા છતાં, કાર્મન લાઇન વૈશ્વિક સ્તરે સ્વીકૃત માપદંડ રહી છે, અને બ્લૂ ઓરિજિનની આ ઉડાન તેને વટાવીને એક નવો ઇતિહાસ રચવા જઈ રહી છે.

આ યાત્રા માત્ર ટેકનોલોજી અને વૈજ્ઞાનિક ચર્ચાની દ્રષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ સ્ત્રી શક્તિ અને અવકાશ પ્રવાસનના વિસ્તરણના પ્રતીક તરીકે પણ નોંધપાત્ર છે. કેટી પેરી અને ગેલ કિંગ જેવી પ્રખ્યાત હસ્તીઓની સહભાગિતા આ ઘટનાને વધુ ચર્ચાસ્પદ બનાવે છે, જે અવકાશની દુનિયાને સામાન્ય જનતા માટે વધુ નજીક લાવશે.