મુંબઈ: ૧૯૦૧માં બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા બેલ્જિયમ સરકાર સાથે કરાયેલી સંધિ, જે તે સમયે બ્રિટિશ શાસન હેઠળ ભારત પર લાગુ પડતી હતી, તે ભારતીય ફરિયાદ એજન્સીઓની મદદ માટે આવી છે જે શનિવારે બેલ્જિયમમાં ધરપકડ કરાયેલા હીરા વેપારી મેહુલ ચોકસીના પ્રત્યાર્પણની માંગ કરી રહી છે.

'સંધિ' શબ્દ બે દેશો વચ્ચે ચોક્કસ બાબતોમાં સહાય માટે પરસ્પર કરારનો ઉલ્લેખ કરે છે. લગભગ ૧૨૫ વર્ષ પહેલાં ૨૯ ઓક્ટોબર, ૧૯૦૧ના રોજ, બ્રિટિશ સરકારે ભાગેડુ ગુનેગારોના પરસ્પર શરણાગતિ માટે બેલ્જિયમ સરકાર સાથે સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ સંધિ બ્રિટિશ સરકારે હસ્તાક્ષર કરી હોવા છતાં, તેનો વિસ્તાર ભારત સુધી કરવામાં આવ્યો હતો.

કેન્દ્રીય એજન્સીઓના સૂત્રોનો દાવો છે કે ભારતનો બેલ્જિયમ સાથે કોઈ સીધો કરાર નથી. જોકે, સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી બંને સરકારો પરસ્પર કરાર ચાલુ રાખવા સંમત થઈ. નવેમ્બર ૧૯૫૪માં બેલ્જિયમ સરકારે સ્વીકાર્યું કે ૧૯૦૧માં બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયેલી સંધિઓ, જે ૧૯૦૭ અને ૧૯૧૧માં સુધારેલી હતી, ભારતની સ્વતંત્રતા પછી પણ અમલમાં છે. એવું કહેવાય છે કે બેલ્જિયમ સરકારે ઓગસ્ટ 1954 માં બ્રિટિશ અને બેલ્જિયમ સરકારો વચ્ચે હસ્તાક્ષરિત સંધિની માન્યતાની પુષ્ટિ કરી હતી.

ચોક્સી એન્ટિગુઆમાં તેના સુરક્ષિત ક્ષેત્રમાંથી બેલ્જિયમ ગયો હોવાના સમાચાર મળતાં જ, ભારતીય એજન્સીઓએ તેને પરત લાવવાના પ્રયાસો ઝડપી બનાવ્યા છે જેથી સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (CBI) દ્વારા નોંધાયેલા બેંક છેતરપિંડીના કેસ અને એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) દ્વારા નોંધાયેલા મની લોન્ડરિંગ કેસના સંદર્ભમાં તેની સામે કાર્યવાહી કરી શકાય. સૂત્રોએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે 2020 માં ભારત અને બેલ્જિયમે સંધિને નવીકરણ કરવા માટે ફરીથી સાથે મળીને કામ કર્યું. માર્ચ 2021 માં કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળ દ્વારા નવા દસ્તાવેજને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. જોકે, સૂત્રોએ સંકેત આપ્યો હતો કે તે એક ડ્રાફ્ટ રહ્યો હતો અને તેને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું ન હતું, જેના કારણે તપાસકર્તાઓ પાસે 125 વર્ષ જૂની સંધિ પર આધાર રાખવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નહોતો.