નવી દિલ્હી : સુપ્રીમ કોર્ટ આવતીકાલે વકફ (સુધારા) અધિનિયમ, 2025 ની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી અરજીઓ પર સુનાવણી કરવાની તૈયારીમાં છે, તેથી આપણે અત્યાર સુધી દાખલ થયેલી અરજીઓ પર એક નજર નાખીએ.

સંસદ દ્વારા 4 એપ્રિલે પસાર કરાયેલા આ કાયદાને 5 એપ્રિલે રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ મળી ગઈ. કેન્દ્ર સરકારે 8 એપ્રિલથી અમલમાં મુકાયેલા કાયદાને સૂચિત કર્યું છે.

જોકે કાલે ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સંજીવ ખન્ના અને ન્યાયાધીશ સંજય કુમારની અધ્યક્ષતાવાળી બેંચ સમક્ષ દસ અરજીઓ સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી છે, પરંતુ ધાર્મિક સંસ્થાઓ, સંસદના સભ્યો, રાજકીય પક્ષો, રાજ્યો વગેરે દ્વારા 2025 ના કાયદાને પડકારતી 15 થી વધુ અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી છે.

તે દસ અરજીઓ AIMIMના સાંસદ અસદુદ્દીન ઓવૈસી, દિલ્હીના AAP ધારાસભ્ય અમાનતુલ્લા ખાન, નાગરિક અધિકારોની સુરક્ષા માટેના સંગઠન, જમીયત ઉલેમા-એ-હિંદના પ્રમુખ અરશદ મદની, સમસ્ત કેરળ જમીયતુલ ઉલેમા, અંજુમ કાદારી, તૈયબ ખાન સલમાની, મોહમ્મદ શફી, મોહમ્મદ કુમાર અને જે.પી.

બધી અરજીઓમાં પડકારવામાં આવેલી સામાન્ય જોગવાઈઓ

'વક્ફ બાય યુઝર' જોગવાઈને બાકાત રાખવી, સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલ અને સ્ટેટ વક્ફ બોર્ડમાં બિન-મુસ્લિમ સભ્યોનો સમાવેશ, કાઉન્સિલ અને બોર્ડમાં મહિલા સભ્યોનો સમાવેશ બે સુધી મર્યાદિત રાખવો, વક્ફ બનાવવા માટે મુસ્લિમ તરીકે 5 વર્ષની પૂર્વશરત, વક્ફ-અલલ-ઔલાદને પાતળું કરવું, 'વક્ફ એક્ટ, 1995'નું નામ બદલીને "યુનિફાઇડ વક્ફ મેનેજમેન્ટ, સશક્તિકરણ, કાર્યક્ષમતા અને વિકાસ" કરવું, ટ્રિબ્યુનલના આદેશ સામે અપીલ કરવી, સરકારી મિલકતના અતિક્રમણ અંગેના વિવાદો માટે સરકારને મંજૂરી આપવી, વક્ફ એક્ટ પર મર્યાદા કાયદાનો ઉપયોગ કરવો, ASI સંરક્ષિત સ્મારકો પર બનાવેલા વક્ફને અમાન્ય કરવો, અનુસૂચિત વિસ્તારો પર વક્ફ બનાવવા પર પ્રતિબંધો વગેરે પડકારવામાં આવેલી કેટલીક જોગવાઈઓ છે.

અરજીઓમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે કાયદો કલમ 14 (સમાનતાનો અધિકાર), 25 (ધર્મ પાળવાની સ્વતંત્રતા), 26 (ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાની સ્વતંત્રતા), 29 (લઘુમતી અધિકારો) અને 300A (મિલકતનો અધિકાર) હેઠળ બાંયધરીકૃત બંધારણીય અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.

સંસદસભ્યો/ધારાસભ્યો દ્વારા

1. કોંગ્રેસના સાંસદ મોહમ્મદ જાવેદ: એડવોકેટ-ઓન-રેકોર્ડ અનસ તનવીર દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીમાં, જાવેદ દલીલ કરે છે કે આ કાયદો મુસ્લિમ સમુદાય સાથે ભેદભાવ કરે છે, અન્ય ધાર્મિક દાનના સંચાલનમાં હાજર ન હોય તેવા પ્રતિબંધો લાદીને.

2. AIMIM સાંસદ, અસદુદ્દીન ઓવૈસી: AOR લઝફીર અહમદ BF દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીમાં 2025ના કાયદાને પડકારવામાં આવ્યો છે કારણ કે આ સુધારો બંધારણની કલમ 26 હેઠળ વક્ફને આપવામાં આવેલ રક્ષણ છીનવી લે છે જ્યારે અન્ય ધર્મોના ધાર્મિક અને સખાવતી દાન માટે આવા રક્ષણને જાળવી રાખે છે.

૩. આપના ધારાસભ્ય, અમાનતુલ્લાહ ખાન: અદીલ અહેમદ, એઓઆર દ્વારા દાખલ કરાયેલ, આ કાયદાને પડકારવામાં આવ્યો છે કારણ કે તે મુસ્લિમોની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સ્વાયત્તતાને ઘટાડે છે અને તેમની ધાર્મિક અને સખાવતી સંસ્થાઓના સંચાલનના અધિકારોમાં મનસ્વી કારોબારી દખલને સક્ષમ બનાવે છે.

૪. આરજેડી સાંસદ મનોજ કુમાર ઝા અને ફૈયાઝ અહમદ: એઓઆર ફૌઝિયા શકીલ દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે આ સુધારા મૂળભૂત રીતે વકફના વહીવટને નબળા પાડે છે, ૧૯૯૫ના કાયદાના મૂળ કાયદાકીય ઉદ્દેશ્યને ખતમ કરે છે અને મુસ્લિમ ધાર્મિક દાનમાં મોટા પાયે સરકારી દખલગીરીને સરળ બનાવે છે.

૫. એઆઈટીસી સાંસદ મહુઆ મોઇત્રા: મોઇત્રા ૨૦૨૫ના કાયદાને પડકારે છે કારણ કે, અન્ય બાબતોની સાથે, સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ દ્વારા કાયદો બનાવવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન સંસદીય નિયમો અને પ્રથાઓનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવ્યું હતું, જે ૨૦૨૫ના કાયદાની ગેરબંધારણીયતામાં ફાળો આપે છે.

૬. સમાજવાદી પાર્ટી સાંસદ, ઝિયા ઉર રહેમાન: એઓઆર ઉસ્માન ગની ખાન દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીમાં જણાવાયું છે કે આ કાયદો વકફ મિલકતોના સંચાલન અને દેખરેખ પર "ગેરવાજબી મર્યાદાઓ" લાદે છે. પરિણામે તે મુસ્લિમ સમુદાયની "ધાર્મિક સ્વતંત્રતા" ને નબળી પાડે છે. તે અન્ય ધાર્મિક દાનના સંચાલન પર લાગુ ન પડતા પ્રતિબંધો લાવીને મુસ્લિમ સમુદાય સાથે ભેદભાવ પણ કરે છે.

૭. મણિપુરના ધારાસભ્ય શેખ નૂરુલ હસન: એઓઆર અબ્દુલ્લા નસીહ દ્વારા દાખલ કરાયેલ, મણિપુરના ધારાસભ્ય, જે એનડીએ સાથે જોડાયેલા છે, તેમણે ઇસ્લામ પાળતા અનુસૂચિત જનજાતિ (એસટી) ને વકફમાં તેમની મિલકત આપવાથી વંચિત રાખવાના સુધારા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી.

ઇસ્લામિક સંસ્થાઓ અને અન્ય ધાર્મિક સંસ્થાઓ

૧. ઓલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ બોર્ડ (એઆઈએમપીએલબી) ના જનરલ સેક્રેટરી મોહમ્મદ ફઝલુર્રહીમ દ્વારા: એઓઆર તલ્હા અબ્દુલ રહેમાન દ્વારા દાખલ કરાયેલ, અરજદારે 2025 ના કાયદાને મુસ્લિમ લઘુમતીઓને તેમની ધાર્મિક ઓળખ અને પ્રથાઓ પર અસર કરીને હાંસિયામાં ધકેલવાનો ભય ગણાવ્યો છે.

૨. મોહમ્મદ મકસુન ઇમરાન, જામિયા મસ્જિદ, બેંગલુરુ શહેરના મુખ્ય ઇમામ: એઓઆર આબિદ અલી બીરાન પી. દ્વારા દાખલ કરાયેલ, અરજદાર વક્ફ અધિનિયમ, ૧૯૯૫ ને સંપૂર્ણ રીતે પુનઃસ્થાપિત કરવાની માંગ કરે છે. એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે ૨૦૨૫ ના સુધારા વક્ફના ધાર્મિક પાત્રને વિકૃત કરે છે, જ્યારે વક્ફ અને વક્ફ બોર્ડના વહીવટમાં લોકશાહી પ્રક્રિયાને પણ અપરિવર્તનીય રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે.

૩. જમિયત ઉલેમા-એ-હિંદના પ્રમુખ અરશદ મદની: એઓઆર ફુઝૈલ અહમદ અયુબી દ્વારા દાખલ કરાયેલ, અરજદારે આંતર-2025 ના કાર્યાન્વયનને મુલતવી રાખવા બદલ મને રાહત છે, જેમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે એકવાર સૂચિત થયા પછી, સુધારા હેઠળ કલ્પના કરાયેલ પોર્ટલ અને ડેટાબેઝ પર વિગતો અપલોડ કરવા માટે ફરજિયાત સમયમર્યાદાને કારણે ઘણી વકફ મિલકતો સંવેદનશીલ બનશે, જે મોટી સંખ્યામાં ઐતિહાસિક વકફના અસ્તિત્વને જોખમમાં મૂકે છે - ખાસ કરીને મૌખિક સમર્પણ દ્વારા અથવા ઔપચારિક કાર્યો વિના બનાવેલા.

4. સમસ્થ કેરળ જમિયતુલ ઉલેમા: એઓઆર ઝુલ્ફીકાર અલી પી.એસ. દ્વારા ફાઇલ કરાયેલ, અરજદાર-સંગઠન એવી આશંકા વ્યક્ત કરે છે કે સુધારાઓની સંચિત અસર "મુસ્લિમ સમુદાયને વકફ મિલકતોના મોટા ભાગથી વંચિત રાખવાની" હશે. અરજદાર દલીલ કરે છે કે સુધારાઓ વકફના સારા વહીવટમાં ફાળો આપતા નથી; તેના બદલે, તેઓ વકફની વિભાવનાના સારને દૂર કરે છે.

રાજકીય પક્ષો

૧. યુવાજન શ્રમિકા રાયથુ કોંગ્રેસ પાર્ટી: એઓઆર મહફૂઝ અહેસાન નાઝકી દ્વારા દાખલ કરાયેલ, અરજદાર દલીલ કરે છે કે આ સુધારો મૂળભૂત રીતે વક્ફના વહીવટને નબળો પાડે છે, ૧૯૯૫ના કાયદાના મૂળ કાયદાકીય ઉદ્દેશ્યને ખતમ કરે છે અને મુસ્લિમ ધાર્મિક સંપત્તિમાં મોટા પાયે સરકારી હસ્તક્ષેપને સરળ બનાવે છે.

૨. દ્રવિડ મુનેત્ર કઝગમ: અરજીમાં જણાવાયું છે કે સુધારો કાયદો તમિલનાડુમાં લગભગ ૫૦ લાખ મુસ્લિમો અને દેશના અન્ય ભાગોમાં ૨૦ કરોડ મુસ્લિમોના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.

૩. ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી, તેના મહાસચિવ ડી. રાજા દ્વારા: એવી દલીલ કરવામાં આવી છે કે વક્ફ સુધારો કાયદો તમિલનાડુમાં લગભગ ૫૦ લાખ મુસ્લિમો અને દેશના અન્ય ભાગોમાં ૨૦ કરોડ મુસ્લિમોના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. અગાઉ, સીપીઆઈ, દ્રવિડ મુનેત્ર કઝગમ (ડીએમકે) સાથે જોડાણમાં, ૨૭ માર્ચ, ૨૦૨૫ ના રોજ તમિલનાડુના મુખ્યમંત્રી એમ.કે. દ્વારા રજૂ કરાયેલા ઠરાવને સમર્થન આપ્યું હતું. તમિલનાડુ વિધાનસભામાં સ્ટાલિન કેન્દ્ર સરકારને વક્ફ (સુધારા) બિલ, 2025 પાછું ખેંચવા વિનંતી કરે છે.

4. ઇન્ડિયન યુનિયન મુસ્લિમ લીગ: આ કાયદાને "ભારતમાં મુસ્લિમ સમુદાયની ધાર્મિક સ્વાયત્તતા અને વ્યક્તિગત અધિકારો પર ગેરબંધારણીય હુમલો" તરીકે પડકારવામાં આવ્યો છે.

5. તમિલગા વેત્રી કઝગમના પ્રમુખ અને અભિનેતા, વિજયે પણ કાયદાને પડકાર્યો છે.

NGO દ્વારા

એસોસિએશન ફોર પ્રોટેક્શન ઓફ સિવિલ રાઇટ્સ અને ઓલ ઇન્ડિયા એસોસિએશન ઓફ જ્યુરિસ્ટ્સ.

2025ના સુધારાને સમર્થન આપતા રાજ્યો

આસામ, રાજસ્થાન, છત્તીસગઢ, ઉત્તરાખંડ, હરિયાણા અને મહારાષ્ટ્ર રાજ્યોએ ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લો બોર્ડ અને અન્ય (WP(c No.284/2025) દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીમાં હસ્તક્ષેપની માંગ કરી છે. આ રાજ્યો 2025ના સુધારાને સમર્થન આપી રહ્યા છે.

રાજ્યોએ અરજદારોની દલીલોનો વિરોધ કર્યો કે વકફ સુધારો કાયદો બંધારણનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તેમાં માળખાકીય સુધારા, વૈધાનિક સ્પષ્ટતા અને પ્રક્રિયાગત સલામતી રજૂ કરવામાં આવી છે. રાજ્યોએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ કાયદો સંસદીય સમિતિઓ, આંતર-મંત્રાલય ચર્ચાઓ અને હિસ્સેદારોના પરામર્શ સાથે સંકળાયેલા વ્યાપક કાયદાકીય અને સંસ્થાકીય ચર્ચાઓ પછી પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.

એડવોકેટ હરિ શંકર જૈને વકફ કાયદો 1995ને પડકારતી રિટ અરજી દાખલ કરી છે જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે તે બિન-મુસ્લિમો સામે ભેદભાવપૂર્ણ છે.