નવી દિલ્‍હી, તા.૧૬: સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે દહેજ ઉત્‍પીડન અને ભરણપોષણ સંબંધિત કાયદાઓને લિંગ-તટસ્‍થ એટલે કે પુરુષો અનેસ્ત્રીઓ બંને માટે સમાન બનાવવાની માંગ કરતી જાહેર હિતની અરજીને ફગાવી દીધી. આ અરજી ફઞ્‍બ્‍ જનશ્રુતિ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્‍યો હતો કે આ કાયદાઓનો દુરુપયોગ ઘણીવાર પતિઓ અને તેમના પરિવારોને હેરાન કરવા માટે થાય છે.

અરજીની સુનાવણી કરતા, ન્‍યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્‍યાયાધીશ એન. કોટિશ્વર સિંહની બેન્‍ચે સ્‍પષ્ટપણે કહ્યું કે કાયદા બનાવવાનું કામ કોર્ટનું નથી, આ જવાબદારી સંસદની છે. બેન્‍ચે વધુમાં કહ્યું કે, અમને જણાવો કે એવો કયો કાયદો છે જેનો દુરુપયોગ થતો નથી? શું આ આધારે દરેક કાયદો રદ કરવો જોઈએ? કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે મહિલાઓની સુરક્ષા અને સશક્‍તિકરણ માટે કરવામાં આવેલી જોગવાઈઓને ફક્‍ત એટલા માટે બદલી શકાતી નથી કારણ કે કેટલાક કિસ્‍સાઓમાં તેનો દુરુપયોગ થયો છે.

અરજી ફગાવી દેતી વખતે, કોર્ટે આ મામલે સૂચનો આપ્‍યા. કોર્ટે કહ્યું કે જો કોઈ વ્‍યક્‍તિને આ કાયદાઓથી સમસ્‍યા હોય, તો તેણે સીધી વ્‍યક્‍તિગત અરજી દાખલ કરવી જોઈએ, કોઈ NGO દ્વારા PIL નહીં. તમને જણાવી દઈએ કે અરજીમાં કહેવામાં આવ્‍યું હતું કે વિદેશમાં પુરુષો પણ ઘરેલુ હિંસા અને ભરણપોષણ માટે કેસ દાખલ કરી શકે છે, પરંતુ ભારતમાં આવું નથી. આના પર કોર્ટે જવાબ આપ્‍યો, તો શું આપણે દરેક બાબતમાં વિદેશી કાયદાઓની નકલ કરવી જોઈએ? ભારત એક સાર્વભૌમ રાષ્‍ટ્ર છે અને તે તેના બંધારણ મુજબ કાર્ય કરશે.

સુનાવણી દરમિયાન, બેન્‍ચે બંધારણનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે કલમ ૧૫ સંસદને મહિલાઓ અને બાળકોના રક્ષણ માટે વિશેષ કાયદા બનાવવાની મંજૂરી આપે છે. કાયદાનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે એમ કહેવું એ એક સામાન્‍ય આરોપ છે જેને દરેક કેસમાં અલગથી જોવાની જરૂર છે. આ સાથે, બેન્‍ચે અરજદારના વકીલને પૂછયું કે શું તેઓ એમ કહી શકે છે કે કોઈ પણ નવી પરિણીત મહિલા દહેજની ચિંતા કરતી નથી? શું આપણે શિરચ્‍છેદ જેવા ગુનાઓમાં દુર્વ્‍યવહારનો ખ્‍યાલ લાગુ કરવો જોઈએ?

કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે આવા કેસોને ઝડપી બનાવવા માટે વધુ કોર્ટ, મેજિસ્‍ટ્રેટ અને માળખાગત સુવિધાઓની જરૂર છે, જે એક વહીવટી મુદ્દો છે. અંતે, કોર્ટે કહ્યું કે અરજીમાં ઉઠાવવામાં આવેલા મુદ્દાઓ સામાન્‍ય અને વ્‍યાપક છે, જેનો ફક્‍ત કેસ-દર-કેસ આધારે જ વિચાર કરી શકાય છે. જો આપણે તેના પર નજર કરીએ તો, સુપ્રીમ કોર્ટે આ અરજી ફગાવી દેવાથી, એ સ્‍પષ્ટ થઈ ગયું છે કે કોર્ટ હવે ૪૯૮A અને જાળવણી લિંગ-તટસ્‍થ જેવા કાયદા બનાવવાની માંગ પર સીધી રીતે હસ્‍તક્ષેપ કરશે નહીં અને ફક્‍ત સંસદ જ આ દિશામાં કોઈપણ ફેરફાર કરી શકે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે દહેજ ઉત્‍પીડન, ભરણપોષણ અને ઘરેલુ હિંસા સંબંધિત જોગવાઈઓ માટે લિંગ તટસ્‍થ અભિગમ અપનાવવાની માંગ કરતી અરજીને ફગાવી દીધી. લિંગ તટસ્‍થ અભિગમનો અર્થ એ છે કે જેમસ્ત્રીઓને રક્ષણ મળે છે, તેમ પુરુષોને પણ તે જ રક્ષણ મળવું જોઈએ. એક NGO એ અરજી દાખલ કરી હતી જેમાં આરોપ લગાવવામાં આવ્‍યો હતો કે આ કાયદાઓ હેઠળ પતિઓ અને તેમના પરિવારોને હેરાન કરવાના અનેક કિસ્‍સાઓ બન્‍યા છે.

આના પર, ન્‍યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્‍યાયાધીશ એન. કોટિશ્વર સિંહની બેન્‍ચે કહ્યું, અમે સમજીએ છીએ કે આ એક મસાલેદાર સમાચાર બનશે, પરંતુ અમને કહો કે કાયદાની કઈ જોગવાઈઓનો દુરુપયોગ નથી થઈ રહ્યો? મહિલાઓની સુરક્ષા અને સશક્‍તિકરણ માટે બનાવેલા આ કાયદાઓનો દુરુપયોગ થયો હોવાના આવા નિવેદનો આપી શકાય નહીં. પીડિતોએ NGO ને બદલે કોર્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્‍ચે કહ્યું, જોગવાઈનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો હોવાનો આરોપ અસ્‍પષ્ટ અને અવગણનાત્‍મક છે. આ બાબતે કોઈ અભિપ્રાય બનાવી શકાતો નથી. એટલું કહેવું પૂરતું છે કે આવા આરોપોની તપાસ કેસ-ટુ-કેસ આધારે થઈ શકે છે.

NGOના વકીલે કહ્યું કે ભારતમાં ફક્‍ત મહિલાઓ જ ઘરેલુ હિંસાના કેસ દાખલ કરી શકે છે, જ્‍યારે વિદેશમાં પતિ પણ આવા કેસ દાખલ કરી શકે છે અને ભરણપોષણની માંગણી કરી શકે છે. આના પર ન્‍યાયાધીશ સૂર્યકાંતે કહ્યું, ...તો તમે ઈચ્‍છો છો કે આપણે કાયદો બનાવીએ. કાયદા બનાવવાનું કામ કોર્ટનું નથી. આ માટે સાંસદો છે. આપણે કોઈ જોગવાઈને ફક્‍ત એટલા માટે નાબૂદ કરી શકતા નથી કારણ કે તેનો દુરુપયોગ થયો છે. આપણે બીજા દેશોનું અનુસરણ શા માટે કરીએ? આપણે આપણી સાર્વભૌમત્‍વ જાળવી રાખીએ છીએ.

અરજદારે દલીલ કરી હતી કે કલમ ૪૯૮A જેવી કેટલીક જોગવાઈઓનો મહિલાઓ દ્વારા દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે. આના પર, ન્‍યાયાધીશ સૂર્યકાંતે મૌખિક રીતે ટિપ્‍પણી કરી કે આવી વ્‍યાપક અને સામાન્‍યીકળત ટિપ્‍પણીઓ કરી શકાતી નથી. દુરુપયોગની શકયતા હોઈ શકે છે, પરંતુ મહિલાઓના રક્ષણ અને સશક્‍તિકરણ માટે રચાયેલી જોગવાઈ પર આ રીતે હુમલો થવો જોઈએ નહીં. તેમણે કહ્યું, અમે સમજીએ છીએ કે આ મસાલેદાર સમાચાર છે કે કલમ ૪૯૮Aનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે, તો પછી આના ઉદાહરણો કયાં છે? જ્‍યારે અરજદારના વકીલે કહ્યું કે અરજીમાં ઉદાહરણો આપવામાં આવ્‍યા છે, ત્‍યારે બેન્‍ચે કહ્યું કે પીડિત પક્ષોએ પોતે કોર્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.

વકીલે જણાવ્‍યું હતું કે NGO ને કાયદાની પ્રક્રિયાના દુરુપયોગની સતત ફરિયાદો મળી રહી હતી અને આ સંદર્ભમાં નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્‍સ બ્‍યુરોના ડેટાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. બેન્‍ચે કહ્યું કે તે હાલમાં આંકડાઓમાં જવા માંગતી નથી અને સૂચવ્‍યું કે વકીલો યોગ્‍ય કેસમાં તેનો સંદર્ભ લેવા માટે ડેટા રાખી શકે છે. સર્વોચ્‍ચ અદાલતે કહ્યું, અમે એ વાતનો ઇનકાર નથી કરી રહ્યા કે જોગવાઈઓનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો નથી, પરંતુ કોર્ટે કેસ-દર-કેસના આધારે તેની તપાસ કરવી પડશે. એક દિવસ, તમને એક એવો કિસ્‍સો જોવા મળશે જ્‍યાં એકસ્ત્રીનો તેના પતિ દ્વારા શિરચ્‍છેદ કરવામાં આવે છે. શું તમે ઈચ્‍છો છો કે આપણે ત્‍યાં દુરુપયોગનો આ ખ્‍યાલ લાગુ કરીએ? કોઈપણ જોગવાઈ પર આવા મોટા આરોપો ન લગાવો.

આ અરજી એક NGO દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી અને માંગ કરવામાં આવી હતી કે ભરણપોષણ પૂરું પાડવા માટે માર્ગદર્શિકા બનાવવામાં આવે અને CrPCની કલમ ૧૨૫-૧૨૮, હિન્‍દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ ૨૪, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા ૨૦૨૩ ની સંબંધિત કલમોને લિંગ તટસ્‍થ જાહેર કરવામાં આવે. આ સાથે, તમામ પક્ષોને સંતુલિત સુરક્ષા પૂરી પાડવા માટે કલમ ૪૯૮A ત્‍ભ્‍ઘ્‍માં સુધારો કરવો જોઈએ. ખોટા આરોપોથી પીડિત લોકો માટે વળતરની પણ જોગવાઈ હોવી જોઈએ.

ફેબ્રુઆરીમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે દહેજ પ્રતિબંધ કાયદાની કેટલીક જોગવાઈઓને પડકારતી અને મહિલાઓ સંબંધિત કાયદાઓના દુરુપયોગનો આરોપ લગાવતી પીઆઈએલને ફગાવી દીધી હતી. જસ્‍ટિસ બીઆર ગવઈની આગેવાની હેઠળની બેન્‍ચે કહ્યું હતું કે તમે આ બધા મુદ્દાઓ સંસદમાં ઉઠાવી શકો છો. અરજદારે દલીલ કરી હતી કે મહિલાઓના રક્ષણ માટે બનાવેલા કાયદાઓનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે, જેના કારણે પુરુષોના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે. આ અરજીમાં દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, ૧૯૬૧, ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓનું રક્ષણ અધિનિયમ, ૨૦૦૫ અને આઈપીસીની કલમ ૪૯૮એ ની જોગવાઈઓને પડકારવામાં આવી હતી. (રર.ર)