<img height="1" width="1" style="display:none" src="https://www.facebook.com/tr?id=1793108690839422&ev=PageView&noscript=1" />
News of Thursday, 24th April 2025

પાણી-વીજળી-અનાજ માટે તડપશે પાકિસ્‍તાન

ભારતનાં ‘‘પાંચ પ્રહારથી''થી પાડોશી દેશનાં હાલ-બેહાલ થઇ જવાના : ભારતનાં ‘‘પાંચ પ્રહારથી'' પાકિસ્‍તાનને આર્થિક રાજકીય-વ્‍યૂહાત્‍મક મોરચે સણસણતો તમાચો પડશેઃ ખેતી કઇ રીતે કરી શકશે? વિજળી પણ ગુલ થશેઃ કરાંચીથી લઇને લાહોર સુધી દુષ્‍કાળ મોઢું ફાડશેઃ જીડીપીને લાગશે આગ

નવી દિલ્‍હી તા.૨૪: જમ્‍મુ અને કાશ્‍મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ, ભારતે પાકિસ્‍તાન સામે પાંચ મોટા બદલો લેવાના પગલાં લીધા છે, જે આર્થિક, રાજદ્વારી અને વ્‍યૂહાત્‍મક મોરચે પાડોશી દેશ માટે ભારે ફટકો સાબિત થઈ શકે છે.જમ્‍મુ અને કાશ્‍મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ, ભારતે વિઝાથી લઈને પાણી સુધીની દરેક વસ્‍તુ પર પ્રતિબંધની જાહેરાત કરીને પાકિસ્‍તાન પર પ્રહાર કર્યા છે. તેમના પાંચ મોટા પગલાંથી પાડોશી દેશમાં ગભરાટ ફેલાયો છે.પાકિસ્‍તાન ખેતી કેવી રીતે કરશે? વીજળી પણ ગુલ થશે, કરાચીથી લાહોર સુધી દુષ્‍કાળનો ભય મંડરાઈ રહ્યો છે બુધવારે સાંજે પીએમ મોદીની અધ્‍યક્ષતામાં સુરક્ષા બાબતો પર મળેલી કેબિનેટની બેઠક દરમિયાન પાંચ મોટા નિર્ણયો લેવામાં આવ્‍યા, જે આર્થિક-રાજદ્વારી મોરચે પાકિસ્‍તાનને ઊંડું નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. હકીકતમાં, મંગળવારે જમ્‍મુ અને કાશ્‍મીરના પહેલગામની બૈસરન ખીણમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલામાં ૨૮ લોકો માર્યા ગયા હતા. આ પછી દેશમાં શોક અને ગુસ્‍સાનું વાતાવરણ છે. જનતાથી લઈને સરકારના ઉચ્‍ચ સ્‍તર સુધી પાકિસ્‍તાનને પાઠ ભણાવવાની માંગ છે.

મોદી સરકારે ૬૫ વર્ષ જૂના સિંધુ જળ સંધિ કરારને રોકવા, વાઘા-અટારી સરહદ બંધ કરવા અને પાકિસ્‍તાની હાઇ કમિશનના ઉચ્‍ચ અધિકારીઓને દેશ છોડી દેવા માટે અલ્‍ટીમેટમ આપ્‍યું છે. પાકિસ્‍તાની નાગરિકોને સાર્ક વિઝા ન આપવાનો પણ નિર્ણય લેવામાં આવ્‍યો હતો અને હાલમાં આવા વિઝા પર ભારતમાં રહેતા પાકિસ્‍તાનીઓને ૪૮ કલાકની અંદર દેશ છોડી દેવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્‍યો છે. નવી દિલ્‍હીમાં પાકિસ્‍તાન હાઈ કમિશનમાં તૈનાત લશ્‍કરી સલાહકારોને પણ સાત દિવસની અંદર ભારત છોડવાનો આદેશ આપવામાં આવ્‍યો છે. મોદી સરકારે ઇસ્‍લામાબાદ સ્‍થિત તેના હાઇ કમિશનના ઉચ્‍ચ અધિકારીઓને પણ સમન્‍સ પાઠવ્‍યા છે.

૧૯૬૦માં વિશ્વ બેંકની મધ્‍યસ્‍થી હેઠળ ભારત અને પાકિસ્‍તાન વચ્‍ચે સિંધુ જળ સંધિ પર હસ્‍તાક્ષર થયા હતા. આ એક ઐતિહાસિક જળ-વહેંચણી કરાર છે જે બંને દેશો વચ્‍ચે છ નદીઓના પાણીના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરે છે. આ નદીઓમાં સિંધુ, ઝેલમ, ચિનાબ, રાવી, બિયાસ અને સતલજનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધો અને તણાવ છતાં, આ સંધિ દાયકાઓ સુધી બંને દેશો વચ્‍ચે સહકારનું પ્રતીક રહી. જોકે, તાજેતરમાં, ૨૨ એપ્રિલે જમ્‍મુ અને કાશ્‍મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ, ભારતે આ સંધિને સ્‍થગિત કરવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો. આ પગલું ભારતની વ્‍યૂહાત્‍મક નીતિમાં મોટો ફેરફાર દર્શાવે છે અને તેના પાકિસ્‍તાન માટે દૂરગામી પરિણામો આવી શકે છે. પાકિસ્‍તાનનું અર્થતંત્ર અને વસ્‍તી આ જળ વ્‍યવસ્‍થા પર ખૂબ આધાર રાખે છે.

સિંધુ જળ સંધિ હેઠળ શું આવે છે?

૧૯૬૦માં હસ્‍તાક્ષર કરાયેલી આ સંધિ હેઠળ, સિંધુ નદી પ્રણાલીની છ નદીઓને બે જૂથોમાં વહેંચવામાં આવી હતીઃ

પૂર્વીય નદીઓ (રાવી, બિયાસ, સતલજ)આ નદીઓનો સંપૂર્ણ નિયંત્રણ ભારતને આપવામાં આવ્‍યો હતો, જેનાથી લગભગ ૩૩ મિલિયન એકર-ફીટ (૪૧ અબજ ઘન મીટર) પાણી પૂરું પાડવામાં આવ્‍યું હતું.

પヘમિી નદીઓ (સિંધુ, ઝેલમ, ચિનાબ) આ નદીઓનું નિયંત્રણ પાકિસ્‍તાનને આપવામાં આવ્‍યું હતું, જેનાથી લગભગ ૧૩૫ મિલિયન એકર-ફીટ (૯૯ અબજ ઘન મીટર) પાણી મળતું હતું.

સંધિ મુજબ, ભારત પヘમિી નદીઓના પાણીનો મર્યાદિત બિન-વપરાશકર્તા ઉપયોગ (જેમ કે જળવિદ્યુત ઉત્‍પાદન) કરી શકે છે, પરંતુ પાણીના પ્રવાહને અવરોધિત કરી શકતું નથી અથવા તેમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કરી શકતું નથી. આ સંધિ બંને દેશો વચ્‍ચે પાણીની વહેંચણી માટે એક વાજબી માળખું પૂરું પાડે છે અને તેને વિશ્વના સૌથી સફળ પાણી કરારોમાંનો એક ગણવામાં આવે છે.

પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલામાં ૨૬ લોકો માર્યા ગયા હતા. આ હુમલા પાછળ પાકિસ્‍તાન સાથે જોડાયેલા આતંકવાદીઓનો હાથ છે. લશ્‍કર-એ-તૈયબા સાથે જોડાયેલા રેઝિસ્‍ટન્‍સ ફ્રન્‍ટ (TRF) એ આ હુમલાની જવાબદારી સ્‍વીકારી. ભારતની સુરક્ષા પરની કેબિનેટ સમિતિ (CCS) એ હુમલાના જવાબમાં ઘણા કડક પગલાં લીધાં, જેમાં સિંધુ જળ સંધિને સ્‍થગિત કરવી, અટારી-વાઘા સરહદ બંધ કરવી અને પાકિસ્‍તાની રાજદ્વારીઓને હાંકી કાઢવાનો સમાવેશ થાય છે. ભારતનો દલીલ છે કે પાકિસ્‍તાનનું આતંકવાદને સમર્થન સંધિની મૂળ ભાવનાનું ઉલ્લંઘન કરે છે.

આ સંધિને સ્‍થગિત કરવાથી પાકિસ્‍તાન માટે ઘણા ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે, કારણ કે તેનું અર્થતંત્ર, કળષિ અને વસ્‍તી સિંધુ નદી પ્રણાલી પર ખૂબ નિર્ભર છે.

પાકિસ્‍તાન હવે ખેતી કેવી રીતે કરી શકશે?

પાકિસ્‍તાનની ૮૦% ખેતીલાયક જમીન, આશરે ૧.૬ કરોડ હેક્‍ટર, સિંધુ નદી પ્રણાલીના પાણી પર આધાર રાખે છે. આ પાણીનો ૯૩% ઉપયોગ સિંચાઈ માટે થાય છે, જે ઘઉં, ચોખા, શેરડી અને કપાસ જેવા પાકોને ટેકો આપે છે. ભારત પાણીનો પ્રવાહ ઘટાડવા જઈ રહ્યું છે. આનાથી પાકિસ્‍તાનના પાક ઉત્‍પાદનમાં ભારે ઘટાડો થઈ શકે છે, જેના કારણે ગ્રામીણ વિસ્‍તારોમાં ખાદ્ય અસુરક્ષા અને આર્થિક અસ્‍થિરતા સર્જાઈ શકે છે. પાકિસ્‍તાનની રાષ્‍ટ્રીય આવકમાં કળષિ ક્ષેત્રનો ફાળો ૨૩%છે અને તે ગ્રામીણ વસ્‍તીના ૬૮% ભાગનું ગુજરાન ચલાવે છે.

કરાચીથી લાહોર સુધી દુષ્‍કાળનો ભય મંડરાઈ રહ્યો છે

પાકિસ્‍તાન પહેલેથી જ વિશ્વના સૌથી વધુ પાણીની તંગી ધરાવતા દેશોમાંનો એક છે. સિંધુ નદી પ્રણાલી કરાચી, લાહોર અને મુલતાન જેવા મુખ્‍ય શહેરી કેન્‍દ્રો માટે પીવાના પાણીનો મુખ્‍યસ્ત્રોત છે. પાણીના પ્રવાહમાં ઘટાડો શહેરી અને ગ્રામીણ બંને વિસ્‍તારોમાં પાણીની અછતને વધુ ખરાબ કરી શકે છે, જેનાથી સામાજિક અશાંતિ વધી શકે છે.

લાઈટ પણ બંધ થઈ જશે

પાકિસ્‍તાનના મુખ્‍ય જળવિદ્યુત મથકો, જેમ કે તારબેલા અને મંગલા, સિંધુ નદી પ્રણાલીના પાણી પર આધાર રાખે છે. પાણીના પ્રવાહમાં અવરોધ આવવાથી વીજળીનું ઉત્‍પાદન ઘટી શકે છે, જેના કારણે ઉદ્યોગો અને ઘરોમાં ઊર્જા સંકટ સર્જાય છે. આનાથી પાકિસ્‍તાનની અર્થવ્‍યવસ્‍થા વધુ નબળી પડશે, જે પહેલાથી જ ઊંચા ફુગાવા અને દેવાના સંકટનો સામનો કરી રહી છે.

પાકિસ્‍તાની GDP નાશ પામશે

પાણી અને ખાદ્ય સંકટના કારણે બેરોજગારી, લોન ડિફોલ્‍ટ અને ગ્રામીણ વિસ્‍તારોમાંથી સ્‍થળાંતર વધી શકે છે. સિંધુ નદી પ્રણાલી પાકિસ્‍તાનની ૬૧% વસ્‍તી અને તેના કુલ સ્‍થાનિક ઉત્‍પાદન (GDP) ના ૨૫% ને ટેકો આપે છે. આ વ્‍યવસ્‍થામાં કોઈપણ વિક્ષેપ આર્થિક અસ્‍થિરતા તરફ દોરી શકે છે અને સામાજિક તણાવને જન્‍મ આપી શકે છે.

ભારતને શું ફાયદો?

વ્‍યૂહાત્‍મક ફાયદો સંધિને સ્‍થગિત કરવાથી ભારતને પヘમિી નદીઓ પર વધુ નિયંત્રણ મળે છે, જેનાથી તે પાણીના પ્રવાહને પ્રભાવિત કરવાની ક્ષમતા મેળવે છે. આ પગલાને પાકિસ્‍તાન પર દબાણ લાવવા માટે એક શક્‍તિશાળી સાધન માનવામાં આવી રહ્યું છે, ખાસ કરીને આતંકવાદના મુદ્દા પર. ભારત હવે પાકલ દુલ, રાતલે, કિરુ અને સાવલકોટ જેવા હાઇડ્રોપાવર અને સ્‍ટોરેજ પ્રોજેક્‍ટ્‍સ ઝડપથી વિકસાવી શકે છે, જે અગાઉ પાકિસ્‍તાનના વાંધાને કારણે વિલંબિત થયા હતા.

આંતરિક વિકાસ ભારત પંજાબ, હરિયાણા અને રાજસ્‍થાનમાં મુખ્‍યત્‍વે ખેતી અને જળવિદ્યુત માટે ફાળવેલ ૩૩ મિલિયન એકર-ફીટ પાણીનો ઉપયોગ કરે છે. સંધિ સ્‍થગિત થવાથી ભારતને પ?મિી નદીઓ પર વધુ પ્રોજેક્‍ટ્‍સ હાથ ધરવાની સ્‍વતંત્રતા મળશે, જેનાથી ઉર્જા ઉત્‍પાદન અને સિંચાઈ ક્ષમતામાં વધારો થશે.

આંતરરાષ્‍ટ્રીય પ્રતિક્રિયા સંધિના સસ્‍પેન્‍શનથી વિશ્વ બેંક અને અન્‍ય આંતરરાષ્‍ટ્રીય સંગઠનો તરફથી પ્રતિક્રિયા આવી શકે છે, કારણ કે આ સંધિ વિશ્વ બેંકની મધ્‍યસ્‍થી હેઠળ હસ્‍તાક્ષર કરવામાં આવી હતી. પાકિસ્‍તાન સંભવતઃ કાનૂની અને રાજદ્વારી પડકારો ઉભા કરવાનો પ્રયાસ કરશે, જેના માટે ભારતને તેના વલણને યોગ્‍ય ઠેરવવાની જરૂર પડશે. વધુમાં, આ પગલાથી ભારતના અન્‍ય પડોશી દેશો, ખાસ કરીને ચીન સાથેના સંબંધો પર અસર પડી શકે છે, જે સિંધુ અને બ્રહ્મપુત્રા જેવી નદીઓના ઉપરના ભાગોને નિયંત્રિત કરે છે.

પ્રાદેશિક અને વૈશ્વિક અસર

સંધિ સસ્‍પેન્‍ડ થવાથી બંને દેશો વચ્‍ચે તણાવ વધુ વધશે. પાકિસ્‍તાને અગાઉ કહ્યું હતું કે સંધિનો અંત લાવવો એ યુદ્ધનું કળત્‍યૅ ગણાશે. આ પગલાથી લશ્‍કરી અથવા રાજદ્વારી તણાવ વધી શકે છે, જે પહેલાથી જ નાજુક પ્રાદેશિક સ્‍થિરતાને જોખમમાં મૂકે છે. સિંધુ જળ સંધિને વૈશ્વિક સ્‍તરે જળ સહયોગનું એક મોડેલ માનવામાં આવે છે. તેના સસ્‍પેન્‍શનથી અન્‍ય દેશો વચ્‍ચેના પાણી વહેંચણી કરારો પર પ્રશ્‍નાર્થ ઊભો થઈ શકે છે અને પ્રાદેશિક જળ રાજદ્વારી પર અસર પડી શકે છે.

એકંદરે, સિંધુ જળ સંધિને સ્‍થગિત કરવી એ ભારતનું એક સાહસિક અને અભૂતપૂર્વ પગલું છે, જે સરહદ પારના આતંકવાદ સામે તેના કડક વલણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. જોકે, આ નિર્ણય પાકિસ્‍તાન માટે ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે, જેમાં કળષિ, પાણી અને ઉર્જા સંકટનો સમાવેશ થાય છે, જે તેના અર્થતંત્ર અને સામાજિક સ્‍થિરતાને અસર કરી શકે છે. ભારત માટે, આ પગલું આંતરિક વિકાસ માટે વ્‍યૂહાત્‍મક ફાયદા અને તકો પ્રદાન કરે છે.(૩૮.૧૩)

(10:47 AM IST)