નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે શાહી ઇદગાહ - કૃષ્ણ જન્મભૂમિ કેસમાં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ દ્વારા હિન્દુ પક્ષની અરજીને તેમની ફરિયાદમાં સુધારો કરવા અને આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા (ASI)ને કેસમાં પક્ષકાર બનાવવાના આદેશને પ્રથમ દૃષ્ટિએ યોગ્ય ગણાવ્યો હતો. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સંજીવ ખન્ના અને જસ્ટિસ પી.વી. સંજય કુમારની ખંડપીઠે હાઈકોર્ટના આદેશ સામે મુસ્લિમ પક્ષ દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીની સુનાવણી કરતી વખતે આ અવલોકન કર્યું હતું.
ખંડપીઠે મૌખિક રીતે ટિપ્પણી કરી હતી કે, "એક વાત સ્પષ્ટ છે. હિન્દુ ફરિયાદીઓ દ્વારા મૂળ ફરિયાદમાં સુધારો કરવાની મંજૂરી આપવી પડશે."
હિન્દુ પક્ષે હાઈકોર્ટમાં નવી દાવો રજૂ કર્યો હતો કે વિવાદિત માળખું ASI હેઠળ સુરક્ષિત સ્મારક છે અને પૂજા સ્થાનો (વિશેષ જોગવાઈઓ) અધિનિયમ, 1991 પણ આવા સ્મારકને લાગુ પડશે નહીં. તેથી, તેનો ઉપયોગ મસ્જિદ તરીકે થઈ શકે નહીં, એમ તેમણે દલીલ કરી હતી. તેથી તેમણે ASIને કેસમાં પક્ષકાર તરીકે ઉમેરવાની વિનંતી કરી હતી, જેને હાઈકોર્ટે આ વર્ષે માર્ચમાં મંજૂરી આપી હતી.
આ કારણે મુસ્લિમ પક્ષે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે 4 એપ્રિલે મુસ્લિમ પક્ષ દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજી પર હિન્દુ પક્ષોને નોટિસ જારી કરી હતી. જ્યારે આજે આ મામલો સુનાવણી માટે આવ્યો ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે મુસ્લિમ પક્ષની અરજી ગેરસમજણભરી લાગે છે. ટોચની કોર્ટે ટિપ્પણી કરી હતી કે, "આ અરજી તદ્દન ખોટી છે. હાઈકોર્ટે કેસમાં પક્ષકારોને ઉમેરવા માટે સુધારાની મંજૂરી આપવી જોઈતી હતી."
કોર્ટે આખરે મુસ્લિમ પક્ષને તેમનું લેખિત નિવેદન દાખલ કરવા માટે સમય આપ્યો હતો અને સુનાવણી મુલતવી રાખી હતી. હિન્દુ પક્ષે શરૂઆતમાં ASIને કેસમાં પક્ષકાર બનાવવા માટે હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી. તેમણે શરૂઆતમાં દાખલ કરેલી ફરિયાદમાં સુધારો કરવાની પણ માંગ કરી હતી. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે યુનાઇટેડ પ્રોવિન્સના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર દ્વારા 1920ના નોટિફિકેશન દ્વારા મસ્જિદને સુરક્ષિત સ્મારક જાહેર કરવામાં આવી હતી. આ નોટિફિકેશન એન્સિયન્ટ મોન્યુમેન્ટ પ્રિઝર્વેશન એક્ટની કલમ 3 હેઠળ જારી કરવામાં આવ્યું હતું.
પરિણામે, પૂજા સ્થાનો અધિનિયમ, 1991 વર્તમાન કેસમાં આકર્ષિત થશે નહીં અને આ સ્થળનો ઉપયોગ મસ્જિદ તરીકે થઈ શકે નહીં, એમ તેમણે દલીલ કરી હતી. પૂજા સ્થાનો અધિનિયમ સ્વતંત્રતાની તારીખ (ઓગસ્ટ 1947) ના રોજ અસ્તિત્વમાં રહેલા તમામ ધાર્મિક માળખાની સ્થિતિને સુરક્ષિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, કોર્ટને એવા કેસોની સુનાવણી કરતા અટકાવીને જે આવા પૂજા સ્થાનોના સ્વભાવ અંગે વિવાદ ઉભો કરે છે. રામ જન્મભૂમિ આંદોલનના ઉચ્ચતમ તબક્કા દરમિયાન દાખલ કરાયેલા આ કાયદાનો હેતુ સ્વતંત્રતાની તારીખે અસ્તિત્વમાં રહેલા તમામ ધાર્મિક માળખાની સ્થિતિને સુરક્ષિત કરવાનો છે, કોર્ટને એવા કેસોની સુનાવણી કરતા અટકાવીને જે આવા પૂજા સ્થાનોના સ્વભાવ અંગે વિવાદ ઉભો કરે છે.
મુસ્લિમ પક્ષે હિન્દુ પક્ષો દ્વારા સુધારાની અરજીનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે તે પૂજા સ્થાનો અધિનિયમના આધારે મુસ્લિમ પક્ષ દ્વારા લેવામાં આવેલા બચાવને નકારવાનો પ્રયાસ હતો. મુસ્લિમ પક્ષે દલીલ કરી હતી કે, "સૂચિત સુધારાઓ દર્શાવે છે કે ફરિયાદીઓ એક નવો કેસ ઊભો કરીને પ્રતિવાદી દ્વારા લેવામાં આવેલા બચાવને નકારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે દાવો પૂજા સ્થાનો અધિનિયમ 1991 દ્વારા પ્રતિબંધિત છે. ફરિયાદીઓ તેમની ફરિયાદમાં સુધારો કરી રહ્યા છે, પ્રતિવાદી દ્વારા લેવામાં આવેલા બચાવમાંથી છૂટકારો મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે દાવો પૂજા સ્થાનો અધિનિયમ, 1991 હેઠળ પ્રતિબંધિત છે."
જો કે, હાઈકોર્ટે 5 માર્ચે હિન્દુ પક્ષની અરજીને મંજૂરી આપી હતી અને તેમને તેમની અરજીમાં સુધારો કરવાની અને ASIને કેસમાં પક્ષકાર તરીકે ઉમેરવાની પણ મંજૂરી આપી હતી. આ કારણે ટોચની કોર્ટમાં અરજી કરવામાં આવી હતી. માળખા અંગેનો વિવાદ ત્યારે ઊભો થયો જ્યારે હિન્દુ પક્ષ (ફરિયાદીઓ) એ સિવિલ કોર્ટમાં દાવો દાખલ કર્યો જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે શાહી ઇદગાહ મસ્જિદ કૃષ્ણ જન્મભૂમિની જમીન પર બાંધવામાં આવી હતી.
સિવિલ દાવો હિન્દુ દેવતા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ વિરાજમાન અને કેટલાક હિન્દુ ભક્તો વતી દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. ફરિયાદીઓએ મસ્જિદને તેના વર્તમાન સ્થળેથી દૂર કરવાની માંગ કરી હતી. ફરિયાદીઓએ વધુમાં દાવો કર્યો હતો કે શાહી-ઇદગાહ મસ્જિદ વાસ્તવમાં એક હિન્દુ મંદિર છે તે મતને સમર્થન આપવા માટે વિવિધ સંકેતો હતા. તેથી, સ્થળની તપાસ માટે કમિશનરની નિમણૂક કરવા માટે હાઈકોર્ટમાં અરજી કરવામાં આવી હતી. મુખ્ય દાવો શરૂઆતમાં સપ્ટેમ્બર 2020માં સિવિલ કોર્ટ દ્વારા પૂજા સ્થાનો અધિનિયમ, 1991 હેઠળ કેસ દાખલ કરવા પરના પ્રતિબંધને ટાંકીને ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો. જો કે, મથુરા જિલ્લા કોર્ટમાં અપીલ બાદ આ નિર્ણયને પલટાવવામાં આવ્યો હતો. મથુરા જિલ્લા કોર્ટે મે 2022માં ચુકાદો આપ્યો હતો કે દાવો ચલાવવા યોગ્ય છે. આ બાબત બાદમાં 2023માં હાઈકોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી હતી.
મુસ્લિમ પક્ષ દ્વારા ટોચની કોર્ટમાં દાખલ કરાયેલી અપીલમાં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના આદેશને પડકારવામાં આવ્યો છે, જેણે હિન્દુ પક્ષ દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીને મંજૂરી આપી હતી જેમાં દાવાઓને એકીકૃત કરવાની અને તેને સિવિલ કોર્ટમાંથી હાઈકોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટ કૃષ્ણ જન્મભૂમિ-શાહી ઇદગાહ મસ્જિદ વિવાદ સંબંધિત 18 દાવાઓને ચલાવવા યોગ્ય ઠેરવતા અલ્હાબાદ કોર્ટના તાજેતરના ચુકાદા સામેની અપીલની પણ સુનાવણી કરી રહી છે. દરમિયાન, ટોચની કોર્ટે ગયા વર્ષે ડિસેમ્બરમાં દેશભરની કોર્ટને આવા માળખાના ધાર્મિક સ્વભાવ અંગે વિવાદ કરતી દાખલ કરાયેલી અરજીઓમાં હાલના ધાર્મિક માળખા સામે કોઈ અસરકારક આદેશો અથવા સર્વે નહીં કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે કહ્યું હતું કે પૂજા સ્થાનો (વિશેષ જોગવાઈઓ) અધિનિયમ, 1991 સ્પષ્ટપણે આવા દાવાઓ દાખલ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે અને 1991ના કાયદાની માન્યતા નક્કી ન થાય ત્યાં સુધી તે આગળ વધી શકે નહીં. આ આદેશ 1991ના કાયદાની માન્યતાને પડકારતી એક અલગ કેસમાં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. પરિણામે, શાહી ઇદગાહ કેસ સહિત આવા વિવાદોમાં કોર્ટ દ્વારા કોઈ અસરકારક આદેશો પસાર કરવામાં આવી રહ્યા નહોતા.