નવી દિલ્હી : દિલ્હી હાઈકોર્ટે  સેન ન્યુટ્રિશન અને ઇન્ફ્લુએન્સર અર્પિત મંગલ વચ્ચેના વિવાદનો સામનો કરતી વખતે ચુકાદો આપ્યો હતો કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર સોશિયલ મીડિયા પ્રભાવકો ગ્રાહક બ્રાન્ડ્સ વિરુદ્ધ નિવેદનો આપી શકે છે, જો તેમને વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવે.

ન્યાયાધીશ અમિત બંસલે ચાર પ્રભાવકોને તેના વ્હી પ્રોટીન ઉત્પાદનોની નકારાત્મક સમીક્ષાઓ પ્રકાશિત કરવાથી રોકવા માટે વચગાળાના આદેશ માટેની સાન ન્યુટ્રિશનની અરજીને ફગાવી દેતા આ અવલોકન કર્યું હતું.

કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો,  સંપૂર્ણ ટ્રાયલ થાય તે પહેલાં વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર પ્રતિબંધ મૂકવો ગેરવાજબી રહેશે. વાજબી ટીકા, ટિપ્પણી અને પેરોડી મોટાભાગે બંધારણ હેઠળ વાણી સ્વતંત્રતાના અધિકારમાં સુરક્ષિત છે ... અતિશયોક્તિપૂર્ણ અને અતિશયોક્તિપૂર્ણ સ્વરૂપોનો ઉપયોગ અથવા પેરોડી વાદીને વચગાળાના મનાઈ હુકમ આપવા માટે હકદાર બનાવશે નહીં. વચગાળાનો મનાઈ હુકમ આપવાથી વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના તેમના અધિકાર પર બંધનો મૂકવામાં આવશે અને તે મોટાભાગે લોકોને આરોગ્યની બાબતો પર માહિતીથી પણ વંચિત રાખશે.

પોષણયુક્ત પૂરવણીઓનું વેચાણ કરતી કંપની, સેન ન્યુટ્રિશન પ્રાઇવેટ લિમિટેડે સોશિયલ મીડિયા પ્રભાવકો અર્પિત મંગલને તેના ઉત્પાદનો વિશે કથિત રીતે અપમાનજનક ટિપ્પણીઓ કરવાથી રોકવા માટે દાવો દાખલ કર્યો હતો.

દિલ્હી હાઈકોર્ટને પ્રભાવકો દ્વારા કરવામાં આવેલી આવી ટીકાત્મક ટિપ્પણી બદનક્ષી, અપમાનજનક અથવા ટ્રેડમાર્ક ઉલ્લંઘન સમાન છે કે કેમ અને આવા સંદર્ભોમાં વાણી સ્વતંત્રતાનો અધિકાર કેટલો વિસ્તરે છે તે તપાસવા માટે બોલાવવામાં આવી હતી.

2 ડિસેમ્બર, 2024 ના રોજ પસાર કરાયેલા એક આદેશમાં, ન્યાયાધીશ અમિત બંસલે આ કેસમાં તપાસવા માટેના મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્નની રચના કરી હતી, એટલે કે, બંધારણની કલમ 19(1)(a) હેઠળ વાણી સ્વતંત્રતાની મર્યાદાઓ જ્યારે કલમ 19(2) હેઠળ વાજબી પ્રતિબંધો સાથે વાંચવામાં આવે છે, ખાસ કરીને જ્યારે તૃતીય-પક્ષ માલ અને સેવાઓ વિશે પ્રભાવકો દ્વારા કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓની વાત આવે છે.

બંધારણીય મહત્વને ધ્યાનમાં રાખીને, કોર્ટે અનુક્રમે ગૂગલ અને મેટાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વકીલો આદિત્ય ગુપ્તા અને વરુણ પાઠકને એમિસી ક્યુરી તરીકે સબમિશન ફાઇલ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું. કોર્ટે ત્રણ સ્પર્ધાત્મક અધિકારો - બ્રાન્ડના પ્રતિષ્ઠા અને આર્થિક હિતો, વ્યક્તિની વાણી સ્વતંત્રતા અને માહિતી પ્રાપ્ત કરવાનો જનતાનો અધિકાર - ને કેવી રીતે સંતુલિત કરવા તે અંગે સબમિશન માંગ્યા હતા.

મિત્ર પક્ષે દલીલ કરી હતી કે આવા કેસોમાં સામાન્ય રીતે કાર્યવાહીના ત્રણ કારણો હોય છે: (a) બદનક્ષી, જે પ્રતિષ્ઠાના હિતોને લગતી હોય છે; (b) બદનક્ષી, જે આર્થિક હિતોને લગતી હોય છે; અને ટ્રેડમાર્ક ઉલ્લંઘન, જે કાયદાકીય અધિકારોને લગતી હોય છે. એવું રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું કે બદનક્ષીના દાવાઓમાં સત્ય અને વાજબી ટિપ્પણી જેવા બચાવ ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ દ્વેષના આરોપો વાજબી ટિપ્પણીના બચાવને નકારી શકે છે. તેનાથી વિપરીત, બદનક્ષી માટે, ખોટા અને દૂષિત નિવેદનોથી આર્થિક નુકસાન થયું છે તે સાબિત કરવાનો બોજ વાદી પર રહે છે.

કોર્ટ જાહેર હિત અને ટીકાના અધિકારને માન્યતા આપે છે

જસ્ટિસ બંસલે અવલોકન કર્યું કે પ્રભાવક માર્કેટિંગ બેવડી ભૂમિકા ભજવે છે - ફક્ત ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપવામાં જ નહીં પરંતુ ગ્રાહક હિતોના ચોકીદાર તરીકે પણ .કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે વ્યવસાયોની પ્રતિષ્ઠા રક્ષણને પાત્ર છે, પરંતુ આ પ્રભાવકના અભિપ્રાય વ્યક્ત કરવાના અધિકાર સામે સંતુલિત હોવું જોઈએ, ખાસ કરીને જ્યારે પુરાવા દ્વારા સમર્થિત હોય

કોર્ટે આ કેસમાં નોંધ્યું, "[પ્રભાવકના] વિડિઓઝનો સાર ફક્ત ગ્રાહકોને શિક્ષિત કરવાનો છે... મારા પ્રથમ દૃષ્ટિએ, પ્રતિવાદી દ્વારા કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓ, પૂરતા તથ્યના આધારે પ્રમાણિક અભિપ્રાય બનાવે છે.

એ વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે ત્રણ અલગ-અલગ NABL-માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રયોગશાળાઓ - જેમાં યુરોફિન્સ અને માઇક્રો ટેક લેબોરેટરીનો સમાવેશ થાય છે - એ ઉત્પાદનનું પરીક્ષણ કર્યું હતું અને જાહેરાત કરતા ઓછું પ્રોટીન સામગ્રી મળી હતી. બીજી બાજુ, સાન ન્યુટ્રિશન, કોઈ પ્રતિ-પુરાવા રજૂ કરવામાં નિષ્ફળ ગયું.

વ્યંગ અને મજબૂત ભાષાનો ઉપયોગ માન્ય

 કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો, પ્રભાવકોમાંથી એકે બ્રાન્ડને "ડોક્ટર પાસે કોઈ વિકલ્પ નથી" તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને તેને "ઘટિયા" (હળતી કક્ષાનું) તરીકે વર્ણવ્યું હતું. આવી ટિપ્પણીઓ સામે સાન ન્યુટ્રિશનના વાંધાને નકારી કાઢતા, 'ઘટિયા' શબ્દનો અર્થ 'સબ-સ્ટાન્ડર્ડ' સિવાય કંઈ નહીં હોય. અતિશયોક્તિ અથવા અતિશયોક્તિ પોતે જ બદનક્ષી સમાન નથી.

કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે વીડિયોમાં ઉપયોગમાં લેવાતા વ્યંગાત્મક સંદર્ભો અભિવ્યક્તિના સંરક્ષિત સ્વરૂપો છે.
ચુકાદામાં કહેવામાં આવ્યું છે, ગ્રીનપીસ (સુપ્રા) માં આ કોર્ટે એમ પણ ઠરાવ્યું છે કે વ્યંગાત્મક સંદર્ભ બંધારણ હેઠળ સમાવિષ્ટ વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના અધિકાર હેઠળ માન્ય છે.
ટ્રેડમાર્ક ઉલ્લંઘન માટે કોઈ કેસ નથી

ટ્રેડમાર્ક ઉલ્લંઘનના દાવાઓને સંબોધતા, કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે સમીક્ષા હેતુ માટે બ્રાન્ડનો ઉલ્લેખ કરવો એ ટ્રેડ માર્ક્સ એક્ટ, 1999 ની કલમ 29 હેઠળ ઉલ્લંઘન નથી. કોર્ટે નિર્દેશ કર્યો, પ્રતિવાદીઓએ વેપાર દરમિયાન વાદીના માર્ક્સનો ઉપયોગ કર્યો નથી પરંતુ ફક્ત વાદીના માલની સમીક્ષા કરવા માટે કર્યો છે.

સુવિધાનું સંતુલન વાણી સ્વાતંત્ર્યની તરફેણ કરે છે

જસ્ટિસ બંસલે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વચગાળાનો મનાઈ હુકમ આપવાથી વાણી સ્વાતંત્ર્યમાં ગેરવાજબી ઘટાડો થશે અને જાહેર જનતાને આરોગ્ય સંબંધિત ઉત્પાદનો સંબંધિત માહિતીથી વંચિત રાખવામાં આવશે.

કોર્ટે કહ્યું, વચગાળાનો મનાઈ હુકમ આપવાથી તેમના વાણી સ્વાતંત્ર્યના અધિકાર પર બંધનો આવશે અને જાહેર જનતાને આરોગ્યની બાબતો પર માહિતી મેળવવાથી વંચિત રાખવામાં આવશે.

પ્રભાવક સમીક્ષાઓ માટે માર્ગદર્શિકા

ચુકાદો સોશિયલ મીડિયા પ્રભાવકો માટે ઘણી મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા સ્થાપિત કરે છે:

1. પ્રભાવકો ટ્રેડમાર્ક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કર્યા વિના તેમની સમીક્ષા કરતી વખતે બ્રાન્ડ નામોનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને ઉત્પાદનો બતાવી શકે છે;

2. ચકાસણીયોગ્ય પરીક્ષણ પરિણામો પર આધારિત ટીકા બદનક્ષીના દાવાઓ સામે મજબૂત બચાવ પૂરો પાડે છે;

3. વ્યંગાત્મક સંદર્ભો અને અતિશયોક્તિપૂર્ણ ભાષા અભિવ્યક્તિના સુરક્ષિત સ્વરૂપો છે.

કોર્ટે વચગાળાના મનાઈ હુકમ માટે સાન ન્યુટ્રિશનની અરજીને ફગાવી દીધી.

આ કેસ એક વ્યાપક વલણનો ભાગ છે જ્યાં બ્રાન્ડ્સ સોશિયલ મીડિયા પ્રભાવકોને પ્રતિકૂળ ટિપ્પણીઓ કરવાથી રોકવા માટે વધુને વધુ કોર્ટનો સંપર્ક કરી રહી છે.

તાજેતરના ઉદાહરણોમાં બોર્નવિટા પર ટિપ્પણીઓ બદલ મોન્ડેલેઝ ઇન્ડિયાનો પ્રભાવક રેવંત હિમત્સિંગકા (ફૂડફાર્મર) સામે માનહાનિનો દાવો અને જાહેરાતોમાં એડટેક ફર્મ ફિઝિક્સ વાલ્લાહને "સસ્તા વાલ્લાહ" કહેવાથી સ્કોલર્સ ડેનને રોકવાનો આદેશ શામેલ છે. રેકિટ, જે ડેટોલની માલિકી ધરાવે છે, તેણે તાજેતરમાં તેના એન્ટિસેપ્ટિક પ્રવાહી સામે ટિપ્પણીઓ કરવા બદલ કેટલાક સોશિયલ મીડિયા પ્રભાવકો પર દાવો પણ કર્યો હતો.

સાન ન્યુટ્રિશનનું પ્રતિનિધિત્વ વરિષ્ઠ વકીલ જે સાઈ દીપક અને એડવોકેટ્સ કંગન રોડા, અભિષેક આર તનિષ્ક શર્મા અને ચિરંતન પ્રિયદર્શન દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.