સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં સમર્થન આપ્યું હતું કે પૂર્વજોની મિલકતના વિભાજન પછી, દરેક સહભાગીદારને ફાળવવામાં આવેલા વ્યક્તિગત હિસ્સા તેમની સ્વ-સંપાદિત મિલકત બની જાય છે.

"સંયુક્ત કુટુંબની મિલકત કાયદા અનુસાર વહેંચાઈ ગયા પછી, તે સંયુક્ત કુટુંબની મિલકત રહી નથી અને સંબંધિત પક્ષકારોના શેર તેમની સ્વ-સંપાદિત મિલકત બની જાય છે," કોર્ટે જણાવ્યું હતું.

આમ કહીને, કોર્ટે કર્ણાટક હાઈકોર્ટના ચુકાદાને રદ કર્યો હતો જેમાં પૂર્વજોની મિલકતના વિભાજન પછી પૂર્વજોની મિલકતમાં સહ-પાર્ટનર દ્વારા તેમના હિસ્સાના વેચાણને અમાન્ય ઠેરવવામાં આવ્યો હતો.

"એ વાત પર વિવાદ થઈ શકે નહીં કે ૯.૦૫.૧૯૮૬ ના રોજ પાર્ટીશન ડીડ દ્વારા પ્રતિવાદી નં. ૧ અને તેના ભાઈઓ વચ્ચે વહેંચાયેલી મિલકતો સંયુક્ત કુટુંબની મિલકતો છે. જોકે, હિન્દુ કાયદા મુજબ, વિભાજન પછી, દરેક પક્ષને એક અલગ અને અલગ હિસ્સો મળે છે અને આ હિસ્સો તેમની સ્વ-સંપાદિત મિલકત બની જાય છે અને તેમના પર સંપૂર્ણ અધિકારો હોય છે અને તેઓ તેને પોતાની ઇચ્છા મુજબ વેચી, ટ્રાન્સફર કરી શકે છે અથવા વસિયતમાં આપી શકે છે. તે મુજબ, વિભાજન દ્વારા વસિયતમાં આપેલી મિલકતો સંબંધિત શેરધારકોની સ્વ-સંપાદિત મિલકતો બની જાય છે.", કોર્ટે અવલોકન કર્યું.

ન્યાયાધીશ જે.બી. પારડીવાલા અને આર. મહાદેવનની બનેલી બેન્ચે કેસની સુનાવણી કરી જ્યાં વિવાદ એ વિવાદની આસપાસ ફરતો હતો કે પ્રતિવાદી નં. ૧ (ચંદ્રન્ના) દ્વારા ખરીદેલી મિલકત સ્વ-સંપાદિત છે કે સંયુક્ત કુટુંબની મિલકત છે, જેનાથી તેમના બાળકો (વાદીઓ) ના વિભાજનનો દાવો કરવાના અધિકારોને અસર થાય છે.

ટૂંકમાં કહીએ તો, પ્રતિવાદી નં. ૧ અને તેના ભાઈઓ વચ્ચે પૂર્વજોની મિલકતના વિભાજન પછી, પ્રતિવાદી નં. ૧ એ પોતાની આવકનો ઉપયોગ કરીને પોતાના ભાઈનો હિસ્સો ખરીદ્યો હતો. ત્યારબાદ તેમણે મિલકત અપીલકર્તાઓને વેચી દીધી, અને દાવો કર્યો કે તેમના ભાઈ દ્વારા મેળવેલ હિસ્સો તેમની સ્વ-ઉપાર્જિત મિલકત બની ગયો છે, અને તેમને તેને અલગ કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે, કારણ કે કોઈ સહ-ભાગીદાર અસ્તિત્વમાં નથી.

જોકે, પ્રતિવાદી/વાદીએ વ્યવહારનો વિરોધ કર્યો હતો અને નોંધ્યું હતું કે પ્રતિવાદી નં.1 એ કુટુંબના કેન્દ્રમાંથી મિલકત ખરીદી હતી, તેથી મિલકતને સ્વ-ઉપાર્જિત મિલકત તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાતી નથી, પરંતુ પૂર્વજોની મિલકત તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.

ટ્રાયલ કોર્ટે પ્રતિવાદીઓના પક્ષમાં નિર્ણય લીધો, જોકે, પ્રથમ અપીલ કોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટના નિર્ણયને ઉલટાવી દીધો, અપીલકર્તાઓને મિલકતના માલિક જાહેર કર્યા.

હાઇકોર્ટ દ્વારા પ્રથમ અપીલ કોર્ટના નિર્ણયને ઉલટાવી દેવા પર, અપીલકર્તાઓએ સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો.

મુદ્દો

સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે દાવો કરાયેલી મિલકત પૂર્વજો (સંયુક્ત કુટુંબ) હતી કે સ્વ-ઉપાર્જિત.

સિદ્ધાંતો સમજાવ્યા

સુપ્રીમ કોર્ટે લાગુ પડતા સિદ્ધાંતો નીચે મુજબ સમજાવ્યા:

"કાયદાનો એક સ્થાપિત સિદ્ધાંત છે કે ફક્ત સંયુક્ત હિન્દુ પરિવારના અસ્તિત્વને કારણે મિલકત સંયુક્ત કુટુંબની મિલકત હોવાની કોઈ ધારણા નથી. જે ​​દાવો કરે છે તેણે સાબિત કરવું પડશે કે મિલકત સંયુક્ત કુટુંબની મિલકત છે. જો, જો, આ રીતે દાવો કરનાર વ્યક્તિ સાબિત કરે કે સંયુક્ત કુટુંબની મિલકત હસ્તગત કરી શકાય તેવી ન્યુક્લિયસ હતી, તો પછી મિલકત સંયુક્ત હોવાનું અનુમાન થશે અને જે વ્યક્તિ તેને સ્વ-સંપાદિત મિલકત હોવાનો દાવો કરે છે તેના પર એ સાબિત કરવાની જવાબદારી આવશે કે તેણે મિલકત પોતાના ભંડોળથી ખરીદી હતી, ઉપલબ્ધ સંયુક્ત કુટુંબના ન્યુક્લિયસમાંથી નહીં. તે સિવાય, 'ન્યુક્લિયસ' શબ્દને ધ્યાનમાં લેતી વખતે હંમેશા ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે આવા ન્યુક્લિયસને હકીકત તરીકે સ્થાપિત કરવું જોઈએ અને આવા ન્યુક્લિયસનું અસ્તિત્વ સામાન્ય રીતે સંભાવનાઓ પર ધારી અથવા ધારી શકાતું નથી."

કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે "કોઈ મિલકતને પૂર્વજોની મિલકત તરીકે ગણવામાં આવે તે માટે, તે ત્રણ પેઢીઓ સુધી કોઈપણ પૈતૃક પૂર્વજો પાસેથી વારસામાં મળવું જોઈએ." ગોવિંદભાઈ છોટાભાઈ પટેલ અને અન્ય વિરુદ્ધ પટેલ રમણભાઈ મથુરભાઈ (૨૦૧૯) નો સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો હતો.

સ્વ-પ્રાપ્ત મિલકતને સંયુક્ત પરિવાર સાથે ભેળવવાના સિદ્ધાંત અંગે, કોર્ટે કહ્યું કે માલિકનો મિલકત છોડી દેવાનો સ્પષ્ટ ઈરાદો સ્થાપિત કરવો જોઈએ.

"એવો સ્થાયી કાયદો છે કે સંયુક્ત હિન્દુ પરિવારના સભ્યની અલગ અથવા સ્વ-પ્રાપ્ત મિલકત સંયુક્ત પરિવારની મિલકતના પાત્રથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે જો તે માલિક દ્વારા સ્વેચ્છાએ સામાન્ય સ્ટોકમાં તેના અલગ દાવાને છોડી દેવાના ઈરાદાથી ફેંકવામાં આવે છે, પરંતુ આવા ત્યાગને સ્થાપિત કરવા માટે અલગ અધિકારો છોડી દેવાનો સ્પષ્ટ ઈરાદો સ્થાપિત કરવો જોઈએ."

"ફક્ત એ હકીકત પરથી કે પરિવારના અન્ય સભ્યોને પોતાની સાથે સંયુક્ત રીતે મિલકતનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, અથવા અલગ મિલકતની આવકનો ઉપયોગ ઉદારતાથી એવા વ્યક્તિઓને ટેકો આપવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો જેમને ટેકો આપવા માટે ધારક બંધાયેલા હતા અથવા બંધાયેલા ન હતા, અથવા અલગ ખાતા જાળવવામાં નિષ્ફળતાથી, ત્યાગનો અંદાજ લગાવી શકાતો નથી, ઉદારતા અથવા દયાના કૃત્ય માટે, સામાન્ય રીતે કાનૂની જવાબદારીની કબૂલાત તરીકે ગણવામાં આવશે નહીં."

આ કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે હાઇકોર્ટે ભૂલથી મિશ્રણના સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કર્યો હતો. એવું જાણવા મળ્યું કે બચાવ પક્ષ કીડીએ પોતાની સ્વ-સંપાદિત મિલકતને વસિયત દ્વારા મળેલી મિલકતથી અલગ રાખી હતી.

નિર્ણય

હાઇકોર્ટના નિર્ણયને બાજુ પર રાખીને, ન્યાયાધીશ મહાદેવન દ્વારા લખાયેલા ચુકાદામાં એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું કે ભાગલા પછી, દરેક ભાઈને ફાળવવામાં આવેલી મિલકત તેમની સ્વ-સંપાદિત મિલકત બની ગઈ હતી, અને પ્રતિવાદી નં. 1 ને તેની આવકમાંથી તે તેના ભાઈ પાસેથી ખરીદવાનો અને ત્યારબાદ તેને વેચવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર હતો.

“ઉપર પુનરાવર્તન કર્યા મુજબ, સંયુક્ત કુટુંબની મિલકત કાયદા અનુસાર વહેંચાઈ ગયા પછી, તે સંયુક્ત કુટુંબની મિલકત રહી નથી અને સંબંધિત પક્ષોના શેર તેમની સ્વ-સંપાદિત મિલકત બની જાય છે. તેથી, પ્રતિવાદી નં. 1 દ્વારા હસ્તગત કરાયેલ દાવાની મિલકત, 16.10.1989 ના વેચાણ દસ્તાવેજ દ્વારા, તેના ભાઈ થિપ્પેસ્વામી દ્વારા તેને વેચવામાં આવ્યા પછી, તેની સ્વ-સંપાદિત મિલકત બની ગઈ.”, કોર્ટે જણાવ્યું હતું.

વધુમાં, પ્રતિવાદીઓ/વાદી એ દાવાનું ખંડન કરવામાં નિષ્ફળ ગયા કે પ્રતિવાદી નં. 1 દ્વારા ખરીદેલી મિલકત તેમની સ્વ-ઉપાર્જિત મિલકત નહોતી, કારણ કે પ્રતિવાદી નં. 1 દ્વારા પુરાવા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા જે સાબિત કરે છે કે તેમણે ખરીદેલી મિલકત તેમના દ્વારા લેવામાં આવેલી લોન દ્વારા હતી અને કૌટુંબિક ન્યુક્લિયસ ફંડમાંથી મેળવેલી આવકમાંથી નહીં.

"આમ, કેસની હકીકતો અને પરિસ્થિતિઓ અને ઉપરોક્ત નિર્ણયોમાં દર્શાવેલ સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લેતા, અમારા વિચારણા મુજબ, પ્રતિવાદી નં.1 એ DW3 માંથી મેળવેલી લોનમાંથી દાવાની મિલકત મેળવી હતી, ન્યુક્લિયસ ફંડ્સ અથવા સંયુક્ત કુટુંબ ભંડોળમાંથી મેળવેલી આવકમાંથી નહીં, અને તેથી, દાવાની મિલકતને તેની સ્વ-સંપાદિત મિલકત તરીકે ગણવી જોઈએ. આમ, પ્રતિવાદી નં.1 ને દાવાની મિલકત વેચવાનો અધિકાર છે અને તે મુજબ, પ્રતિવાદી નં.2 ની તરફેણમાં તેમના દ્વારા કરવામાં આવેલ વેચાણ દસ્તાવેજ સંપૂર્ણપણે માન્ય છે. તે સિવાય, રેકોર્ડ પરના પુરાવા એ પણ દર્શાવે છે કે દાવાની મિલકતના વેચાણનો હેતુ પરિવારના લાભ માટે હતો અને તેથી, અમે આ પાસા પર હાઇકોર્ટના તારણો સાથે પણ અસંમત છીએ.", કોર્ટે નોંધ્યું.

પરિણામે, કોર્ટે અપીલને મંજૂરી આપી અને ઠરાવ્યું કે દાવાની મિલકત પ્રતિવાદી નં.1 દ્વારા માન્ય રીતે હસ્તગત કરવામાં આવી હતી અને અપીલકર્તાઓને કાયદેસર રીતે વેચવામાં આવી હતી.

કેસનું શીર્ષક: અંગદી ચંદ્રાના વિરુદ્ધ શંકર અને ઓઆરએસ.

અવતરણ : 2025 LiveLaw (SC) 494