વૉશિંગ્ટન: વૈજ્ઞાનિકોએ પૃથ્વીની આશ્ચર્યજનક રીતે નજીક એક અદ્રશ્ય મોલેક્યુલર ક્લાઉડ શોધી કાઢ્યું છે, જે તારાઓ અને ગ્રહો કેવી રીતે બને છે તે અંગે નવો પ્રકાશ પાડી શકે છે.
ગ્રીક દેવી ઇઓસના નામ પરથી ઓળખાતું આ ગેસનું વાદળ જો નરી આંખે દેખાતું હોત તો રાત્રિના આકાશમાં ખૂબ મોટું દેખાત. સંશોધકોએ સોમવારે નેચર એસ્ટ્રોનોમી જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસમાં જણાવ્યું હતું કે આ વાદળની પહોળાઈ લગભગ 40 ચંદ્ર જેટલી છે અને તેનું વજન સૂર્યના દળ કરતાં લગભગ 3,400 ગણું વધારે છે.
લંડનની ક્વીન મેરી યુનિવર્સિટીના એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ અને અભ્યાસના સહલેખક થોમસ હોવર્થે જણાવ્યું હતું કે, "ખગોળશાસ્ત્રમાં, અગાઉ ન જોયેલી વસ્તુ જોવાનો અર્થ સામાન્ય રીતે વધુ સંવેદનશીલ ટેલિસ્કોપથી વધુ ઊંડાણપૂર્વક જોવું - તે નાના ગ્રહો... તે વધુ દૂરની તારાવિશ્વો શોધવાનો છે." તેમણે ઉમેર્યું, "આ વસ્તુ આપણા કોસ્મિક બેકયાર્ડમાં જ હતી, અને અમે તેને ચૂકી ગયા."
મોલેક્યુલર ક્લાઉડ ગેસ અને ધૂળથી બનેલા હોય છે, જેમાંથી હાઇડ્રોજન અને કાર્બન મોનોક્સાઇડના અણુઓ બની શકે છે. આ વાદળોની અંદરના ગાઢ ગઠ્ઠાઓ યુવાન તારાઓ બનાવવા માટે તૂટી શકે છે.
હોવર્થે સમજાવ્યું કે વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય રીતે રેડિયો અને ઇન્ફ્રારેડ અવલોકનોનો ઉપયોગ કરીને મોલેક્યુલર ક્લાઉડને શોધે છે, જે કાર્બન મોનોક્સાઇડની રાસાયણિક સહીને પકડી શકે છે. તેમણે કહ્યું, "અમે સામાન્ય રીતે કાર્બન મોનોક્સાઇડ શોધીએ છીએ, ફક્ત એક કાર્બન અણુ અને એક ઓક્સિજન અણુ, અને તે એવી તરંગલંબાઇ પર પ્રકાશ ફેંકે છે જેને આપણે શોધી શકીએ છીએ. (કાર્બન મોનોક્સાઇડ) તેજસ્વી છે, અને અમારી પાસે ઘણી સુવિધાઓ છે જે તેને શોધી શકે છે."
જો કે, ઇઓસ પૃથ્વીની સૌથી નજીક હોવા છતાં શોધથી બચી ગયો કારણ કે તેમાં વધુ કાર્બન મોનોક્સાઇડ નથી, અને તેથી તે પરંપરાગત પદ્ધતિઓ દ્વારા શોધાયેલ લાક્ષણિક સહી ઉત્સર્જિત કરતું નથી, એમ સંશોધકોએ જણાવ્યું હતું. આ અદભૂત શોધને ખોલવાની ચાવી વાદળમાં હાઇડ્રોજન દ્વારા ઉત્સર્જિત અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશની શોધ હતી. હોવર્થે ઉમેર્યું, "આ કિસ્સામાં અમે તેને પકડવામાં સફળ થયા તેનું એકમાત્ર કારણ એ છે કે અમે પ્રકાશના એક અલગ રંગથી જોવા માટે સક્ષમ હતા."
હોવર્થ અને તેમના સહકાર્યકરોએ ઇઓસને ફાર-અલ્ટ્રાવાયોલેટ સ્પેક્ટ્રોગ્રાફ FIMS-SPEAR દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલા ડેટામાં શોધ્યું હતું, જે STSAT-1 નામના કોરિયન ઉપગ્રહ પર એક સાધન તરીકે કાર્યરત હતું. અગ્રણી અભ્યાસ લેખક બ્લેક્સલી બરખાર્ટ, રટગર્સ સ્કૂલ ઓફ આર્ટસ એન્ડ સાયન્સિસમાં ભૌતિકશાસ્ત્ર અને ખગોળશાસ્ત્ર વિભાગમાં એસોસિયેટ પ્રોફેસર, 2023 માં જ્યારે આ ડેટા જાહેર કરવામાં આવ્યો ત્યારે તેના પર આવ્યા.
સ્પેક્ટ્રોગ્રાફ સામગ્રી દ્વારા ઉત્સર્જિત ફાર-અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશને તેની ઘટક તરંગલંબાઇમાં તોડે છે, જેમ કે પ્રિઝમ દૃશ્યમાન પ્રકાશ સાથે કરે છે, એક સ્પેક્ટ્રમ બનાવે છે જેનું વૈજ્ઞાનિકો વિશ્લેષણ કરી શકે છે. બરખાર્ટે એક ન્યૂઝ રિલીઝમાં જણાવ્યું હતું કે, "મોલેક્યુલર હાઇડ્રોજનના ફાર અલ્ટ્રાવાયોલેટ ઉત્સર્જનને સીધી રીતે શોધીને શોધાયેલું આ પ્રથમ મોલેક્યુલર ક્લાઉડ છે. ડેટામાં ફાર અલ્ટ્રાવાયોલેટમાં ફ્લોરોસન્સ દ્વારા શોધાયેલા ચમકતા હાઇડ્રોજન અણુઓ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. આ વાદળ અંધારામાં પણ ચમકી રહ્યું છે."
બરખાર્ટે જણાવ્યું હતું કે પૃથ્વીની નજીક મોલેક્યુલર ક્લાઉડની નિકટતા સૌરમંડળ કેવી રીતે બને છે તેનો અભ્યાસ કરવાની એક અનોખી તક પૂરી પાડે છે. બરખાર્ટે કહ્યું, "ઇઓસની અમારી શોધ ઉત્તેજક છે કારણ કે હવે આપણે સીધી રીતે માપી શકીએ છીએ કે મોલેક્યુલર ક્લાઉડ કેવી રીતે બની રહ્યા છે અને વિખેરાઈ રહ્યા છે, અને તારાવિશ્વો કેવી રીતે આંતરતારકીય ગેસ અને ધૂળને તારાઓ અને ગ્રહોમાં રૂપાંતરિત કરવાનું શરૂ કરે છે."
નેધરલેન્ડ્સની લીડેન યુનિવર્સિટીના સહાયક પ્રોફેસર મેલિસા મેક્ક્લુરે જણાવ્યું હતું કે ખગોળશાસ્ત્રીઓ માનતા હતા કે સૂર્યથી લગભગ 1,600 પ્રકાશ-વર્ષની અંદરના મોલેક્યુલર ક્લાઉડના સ્થાનો અને ગુણધર્મો પર તેમની સારી પકડ છે, જેના કારણે આ "ખૂબ જ સરસ શોધ" એક આશ્ચર્યજનક બાબત છે. સંશોધનમાં સામેલ ન હોય તેવા મેક્ક્લુરે કહ્યું, "આ નવું મોલેક્યુલર ક્લાઉડ, ઇઓસ, ફક્ત 300 પ્રકાશ-વર્ષ દૂર છે, જે અગાઉ આપણે જાણતા હતા તેવા કોઈપણ મોલેક્યુલર ક્લાઉડ કરતાં વધુ નજીક છે."
મેક્ક્લુરે ઉમેર્યું, "તે આશ્ચર્યજનક છે કે આપણા સૌરમંડળની આટલી નજીક આટલી મોટી વસ્તુ આપણે પહેલાં કેમ ન જોઈ." તેમણે વધુમાં કહ્યું, "તે ઉપનગરમાં જમીન ઉપરના ઘરો અને ખુલ્લા પ્લોટમાં રહેવા જેવું હશે, અને અચાનક ખ્યાલ આવે કે તેમાંથી એક ખુલ્લા પ્લોટમાં ખરેખર એક છુપાયેલ ભૂગર્ભ બંકર છે."